Tài sản số bước vào khuôn khổ - Bài 1: Những viên gạch đầu tiên

Thị trường 220 tỷ USD nhưng thiếu khuôn khổ

Trong nhiều năm qua, Việt Nam liên tục nằm trong nhóm các quốc gia có tỉ lệ người sở hữu tài sản mã hóa cao hàng đầu thế giới, ước tính có khoảng 17 triệu người tham gia thị trường này, xếp thứ 4 toàn cầu.

Theo số liệu từ Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, dòng vốn từ thị trường blockchain chảy vào Việt Nam trong năm gần nhất ước đạt khoảng 220 tỷ USD, tăng gấp đôi so với giai đoạn trước. Đáng chú ý, Việt Nam cũng dẫn đầu thế giới về tỉ lệ lao động trẻ làm việc tự do sở hữu tài sản mã hóa, với tỉ lệ lên tới khoảng 85%.

Đáng chú ý, phần lớn hoạt động giao dịch của nhà đầu tư Việt Nam hiện vẫn diễn ra trên các nền tảng xuyên biên giới như Binance, OKX hay Bybit. Trong khi đó, tài sản số chưa được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp, nhưng cũng chưa có quy định cấm sở hữu, tạo nên một "vùng xám" kéo dài trong nhiều năm.

Tại Việt Nam, ước tính có khoảng 17 triệu người sở hữu tài sản mã hóa.

Những con số này cho thấy tài sản mã hóa không còn là hiện tượng bên lề, mà đã hình thành một lớp tài sản mới với sức lan tỏa rộng trong nền kinh tế. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển nhanh chóng là hàng loạt hệ lụy như các mô hình lừa đảo, đa cấp trá hình, tranh chấp khó xử lý và rủi ro pháp lý kéo dài. Trong khi đó, hoạt động quản lý thuế và kiểm soát dòng tiền vẫn còn nhiều khoảng trống.

Điều đó đặt ra vấn đề rằng, một thị trường có quy mô lớn nhưng thiếu khuôn khổ pháp lý rõ ràng đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cách tiếp cận quản lý phù hợp.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ Việt Nam đã bắt đầu thiết lập các bước đi chính sách nhằm đưa thị trường tài sản mã hóa vào khuôn khổ thử nghiệm có kiểm soát. Định hướng này được xác lập tại Nghị quyết số 05/2025, với chương trình thí điểm thị trường tài sản mã hóa kéo dài 5 năm, dựa trên các nguyên tắc thận trọng, minh bạch và kiểm soát rủi ro, đồng thời chú trọng bảo vệ nhà đầu tư.

Tiếp đó, tại Nghị quyết số 23 về phiên họp thường kỳ tháng 1/2026, Chính phủ yêu cầu triển khai thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa với mốc thời gian cụ thể, cho thấy quyết tâm đẩy nhanh quá trình hiện thực hóa chủ trương này.

Ở cấp độ triển khai, Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định 96 ngày 20/1/2026, bước đầu định hình quy trình cấp phép và vận hành.

Gần đây nhất, Thông tư số 15/2026 tiếp tục được Bộ Tài chính ban hành, thiết lập các nguyên tắc kế toán đối với các tổ chức tham gia thị trường, góp phần hoàn thiện những cấu phần đầu tiên của hành lang pháp lý.

Việc liên tiếp ban hành các văn bản cho thấy quá trình chuyển từ chủ trương sang thực thi đang được thúc đẩy, từng bước đưa một thị trường lâu nay chủ yếu gắn với các nền tảng ở nước ngoài vào khuôn khổ quản lý trong nước.

Đặt nền móng cho thị trường mới

Những động thái chính sách nói trên đang làm thay đổi căn bản cách tiếp cận đối với tài sản mã hóa. Thay vì đứng ngoài hệ thống pháp lý, các hoạt động như phát hành, giao dịch, cung cấp dịch vụ từng bước được đưa vào diện quản lý, với yêu cầu rõ ràng hơn về trách nhiệm của doanh nghiệp cũng như quyền lợi của nhà đầu tư.

Dù vẫn ở giai đoạn thí điểm, việc hình thành khung pháp lý bước đầu được kỳ vọng sẽ giúp thị trường vận hành minh bạch hơn, giảm thiểu rủi ro và tạo cơ sở cho các cơ quan quản lý theo dõi, đánh giá và điều chỉnh chính sách phù hợp.

Theo TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ, hiện Việt Nam hiện có khoảng 21 triệu nhà đầu tư tài sản mã hóa, với doanh số giao dịch ước tính vượt 200 tỷ USD - một quy mô đáng kể so với nền kinh tế. Việt Nam cũng thường xuyên nằm trong nhóm 3 - 4 quốc gia có tỉ lệ người tham gia thị trường cao nhất thế giới.

TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ.

Dù vậy, ông Lực nhấn mạnh, phần lớn nhà đầu tư vẫn thiếu kiến thức cơ bản và có xu hướng "đầu tư theo phong trào". Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý, cần đẩy mạnh giáo dục tài chính và phổ cập kiến thức về tài sản số, coi đây là điều kiện quan trọng để thị trường phát triển bền vững.

TS. Cấn Văn Lực cho rằng, Nghị quyết 05 là một "điểm rơi phù hợp", khi vừa hướng tới bảo vệ nhà đầu tư, vừa tạo điều kiện để khai thác nguồn lực tài chính mới. Cách tiếp cận "quản lý để phát triển, không phải để ngăn cấm" được xem là phù hợp trong bối cảnh tài sản mã hóa ngày càng trở thành một phần của hệ sinh thái tài chính số.

Trong khi đó, ông Nguyễn Thế Minh - Giám đốc Nghiên cứu và Phát triển, Công ty Chứng khoán Yuanta Việt Nam cho rằng, điểm quan trọng nhất của Nghị quyết 05 không chỉ nằm ở việc cho phép thí điểm, mà ở chỗ lần đầu tiên xác lập cách tiếp cận chính thức đối với thị trường tài sản mã hóa.

Theo ông, trước đây, thị trường tồn tại chủ yếu trên các nền tảng nước ngoài và không có cơ chế bảo vệ rõ ràng, khiến cả nhà đầu tư trong nước đều đối mặt với nhiều rủi ro. Việc thiết lập chương trình thí điểm với nguyên tắc minh bạch, có kiểm soát đã tạo ra nền tảng để thị trường từng bước được "chính danh hóa", thay vì tiếp tục hoạt động trong vùng xám.

Ông Nguyễn Thế Minh - Giám đốc Nghiên cứu và Phát triển, Công ty Chứng khoán Yuanta Việt Nam.

Từ nền tảng này, năm 2026 có thể trở thành giai đoạn bản lề khi các quy định cụ thể được triển khai. Khi hành lang pháp lý dần hoàn thiện, không chỉ các hành vi trục lợi được hạn chế, mà dòng vốn và hoạt động kinh doanh cũng có cơ hội quay trở lại trong nước, thay vì chảy ra các nền tảng xuyên biên giới như trước.

Thực tế, việc thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa có thể chưa tạo ra ngay một thị trường hoàn chỉnh, nhưng là bước khởi đầu quan trọng để đưa một lĩnh vực phát triển nhanh vào khuôn khổ quản lý.

Khi những "viên gạch đầu tiên" được đặt xuống, câu chuyện không còn dừng lại ở việc có hay không quản lý, mà chuyển sang cách thức định hình thị trường. Ở chặng tiếp theo, sự tham gia của các định chế tài chính lớn sẽ là yếu tố then chốt quyết định diện mạo của thị trường tài sản số tại Việt Nam.

Dưới góc độ cơ quan quản lý, ông Tô Trần Hòa - Phó Trưởng ban Thường trực Ban Quản lý thị trường tài sản giao dịch mã hóa, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết, việc vận hành thị trường trong giai đoạn thí điểm sẽ phụ thuộc lớn vào sự chuẩn bị của doanh nghiệp, đặc biệt là về hệ thống công nghệ thông tin. Doanh nghiệp muốn tham gia phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ về hồ sơ, an toàn hệ thống thông tin cũng như yêu cầu về vốn trước khi được xem xét thẩm định và cấp phép.

Sau khi nhận được hồ sơ đầy đủ và hợp lệ, cơ quan quản lý sẽ có văn bản thông báo cho doanh nghiệp biết đã đủ điều kiện chưa. Nếu đủ điều kiện, doanh nghiệp tiến hành các bước chuẩn bị tiếp theo, trong đó phải có văn bản thẩm định của Bộ Công an với hồ sơ đề xuất an toàn hệ thống thông tin cấp độ 4 và đáp ứng yêu cầu về vốn tối thiểu 10.000 tỷ đồng.

"Sau khi doanh nghiệp hoàn tất khâu chuẩn bị, nộp hồ sơ đầy đủ mới bước vào giai đoạn thẩm định và cấp phép của cơ quan chức năng", ông Tô Trần Hòa cho biết.

(Còn nữa)