Tổng thống Trump tuyên bố thắng lợi, Iran suy yếu nhưng vẫn nắm lợi thế đòn bẩy trên Eo biển Hormuz

Reuters/Phóng viên tự do/Ảnh tài liệu.

Chiến sự dài 6 tuần qua tại Iran đã tạm thời kết thúc, với Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố thắng lợi. Tuy nhiên, thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đã khẳng định rõ một thực tại khó nhằn: một chính quyền bảo thủ cực đoan đang nắm giữ lợi thế đòn bẩy trên Eo biển Hormuz và thị trường năng lượng toàn cầu.

Ảnh hưởng từ cuộc chiến tại Iran đã lan rộng, châm ngòi cho các căng thẳng kinh tế trên toàn thế giới và đưa chiến sự tới các nước vùng Vịnh vốn có nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào sự ổn định.

Học giả về Trung Đông Fawaz Gerges cho biết: "Cuộc chiến này sẽ mãi mãi được ghi nhận là tính toán sai lầm mang tính chiến lược của ông Trump. Một sai lầm mang lại những hậu quả sẽ tái định hình toàn khu vực (Trung Đông) theo chiều hướng ngoài ý muốn".

Trước khi cuộc chiến bùng nổ, Eo biển Hormuz, tuyến đường hàng hải phục vụ hoạt động vận chuyển 1/5 tổng lưu lượng dầu và khí gas toàn cầu, từng được vận hành như một tuyến đường hàng hải quốc tế. Chính phủ Iran đã theo dõi tuyến đường biển này, đôi lúc chặn đường một số tàu bè qua lại, nhưng không áp đặt quyền kiểm soát lên đó.

Trong thực tại mới được đặt ra, chính quyền Tehran đã ngừng theo dõi tàu bè từ sau hậu trường và đã bắt đầu đặt ra điều lệ đối với tàu bè qua khu vực này. Chính quyền này đã trở thành chính quyền kiểm soát tuyến đường vận chuyển trên thực tế, tùy ý chọn cho phép tàu bè được qua lại eo biển này và đặt ra các điều khoản để tàu bè được đi qua. Chính phủ Iran mong muốn thu lệ phí từ các tàu muốn di chuyển qua eo biển này.

Bên cạnh đó, Iran cũng đã thể hiện sự cứng cỏi trước các cuộc tấn công lâu dài và tiếp tục có khả năng tấn công đáp trả, thể hiện khả năng ảnh hưởng trên nhiều mặt trận cũng như các nút thắt chiến lược. Tầm ảnh hưởng của chính quyền quốc gia này được mở rộng thông qua Hezbollah tại Liban và các tổ chức dân quân Hồi giáo dòng Shia tại Iraq, cũng như tới eo biển Bab el-Mandab tại Biển Đỏ thông qua tận dụng tầm ảnh hưởng của đồng minh phong trào Houthi.

Trong nước, bộ máy lãnh đạo Iran vẫn tiếp tục nắm quyền kiểm soát – ngay cả trong khi nền kinh tế quốc gia này suy đồi mạnh mẽ và cơ sở hạ tầng bị hư hại nặng nề từ các cuộc đánh bom của Mỹ và Israel.

Ông Gerges đã đặt ra các câu hỏi: "Cuộc chiến mà Mỹ và Israel đề ra đã đạt được gì? Thay đổi chế độ tại Tehran? Không. Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran đầu hàng? Không. Tịch thu kho uranium làm giàu cao của Iran? Không. Kết thúc hoạt động viện trợ của Iran tới các tổ chức đồng minh trong khu vực? Cũng không".

4 nhà phân tích và 3 nguồn tin chính phủ các nước vùng Vịnh đã nhận định Iran đã trụ vững trước cú đòn của Mỹ và Israel, và đã giữ vững – thậm chí trong một số trường hợp, họ đã cải thiện – những biện pháp thể hiện quyền lực của mình.

Tương tự như quyền kiểm soát Eo biển Hormuz của Iran, bối cảnh chính trị hiện tại trong Iran bao gồm một chính quyền hùng mạnh hơn, nguyên liệu hạt nhân không rõ số lượng và chất lượng, dây chuyền sản xuất tên lửa và máy bay không người lái tiếp tục hoạt động, và hoạt động viện trợ cho các tổ chức dân quân đồng minh được tiếp diễn.

Lặp lại tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth trong ngày thứ Tư đã tuyên bố chính quyền Washington đã đạt được thắng lợi tuyệt đối về mặt quân sự, và khẳng định chương trình tên lửa của Iran đã bị tiêu diệt.

Phản hồi trước các yêu cầu bình luận, Bộ Ngoại giao Mỹ và Nhà Trắng đã điều hướng tới bản ghi một cuộc họp báo trong đó phát ngôn viên Nhà Trắng Karoline Leavitt đã khẳng định ưu tiên của ông Trump là tái mở cửa Eo biển Hormuz mà không có giới hạn nào được áp đặt, tuy nhiên cô không phủ nhận khả năng chính phủ Mỹ và chính phủ Iran có thể phối hợp thu lệ phí tại khu vực này.

Trong thứ Ba ngày 7/4/2026, chính phủ Mỹ, Israel và Iran đã đồng ý ngừng bắn trong vòng 2 tuần và quan chức Mỹ và Iran đã dự kiến sẽ tham gia đàm phán trong thứ Sáu tới để thảo luận về một thỏa thuận dài hạn.

Mặc dù thỏa thuận ngừng bắn đã tạm kết thúc chiến sự, các quan chức các nước vùng Vịnh nhận định tính vững vàng của thỏa thuận này tùy thuộc vào khả năng giải quyết các hiềm khích sâu sắc hơn đang định hình bối cảnh an ninh và năng lượng của toàn khu vực.

Họ khẳng định nếu không mang tính toàn diện, thỏa thuận có thể đặt ra rủi ro cải thiện lợi thế đòn bẩy của Iran thay vì giới hạn chúng.

Ebtesam Al‑Ketbi, lãnh đạo Trung tâm Chính sách Các Tiểu vương quốc đã mô tả thỏa thuận ngừng bắn lần này là một thỏa thuận tạm ngừng mỏng manh – một thỏa thuận có thể sẽ chính thức hóa tình trạng bất ổn mới nếu nó không được mở rộng vượt xa ngoài tầm một thỏa thuận tạm ngừng chiến sự.

"Thỏa thuận ngừng bắn này không phải là một giải pháp, nó là phép thử ý định giữa các bên. Nếu nó không được phát triển trở thành một thỏa thuận toàn diện hơn nhằm tái định hình quy tắc giao chiến giữa các bên – trên Hormuz cũng như trên các chiến trường ủy quyền – nó sẽ không mang lại nhiều hiệu quả ngoài một quyết định tạm ngừng chiến mang tính chiến lược trước khi các bên đặt ra những quyết định leo thang nguy hiểm và phức tạp".

"Nếu ông Trump ký thỏa thuận với Iran mà không giải quyết các vấn đề cốt lõi – tên lửa đạn đạo, máy bay không người lái, các tổ chức ủy quyền, các lo ngại về hạt nhân, và luật lệ điều hành Eo biển Hormuz – thì cuộc xung đột có thể được coi là chưa được giải quyết và toàn khu vực sẽ luôn đối mặt với nhiều rủi ro".

Về phần mình, chính phủ Iran đã gửi tới chính quyền Washington các điều khoản gồm dỡ bỏ lệnh trừng phạt, công nhận quyền làm giàu uranium, bồi thường thiệt hại chiến tranh và công nhận quyền kiểm soát Eo biển Hormuz, thể hiện rõ sự khác biệt về quan điểm giữa các bên.

Ông Trump xác nhận đã nhận được kế hoạch của Iran và đã gọi kế hoạch này là "một nền móng phù hợp để bắt đầu thương lượng".

Đối với các nước vùng Vịnh phụ thuộc vào Eo biển Hormuz để xuất khẩu dầu, eo biển này là một lằn ranh đỏ không thể thương lượng. Nhà phân tích người Saudi Ali Shihabi nhận định: "Mọi kết quả cho phép Iran nắm quyền kiểm soát eo biển này đều sẽ là một thất bại từ phía ông Trump".

Ông cũng nhận định bất kể kết quả là gì, cuộc chiến này cũng đã mang lại cho Iran tiềm năng đạt được một thỏa thuận qua thương lượng có thể bao gồm điều khoản dỡ bỏ lệnh trừng phạt.

Từ góc nhìn của các nước vùng Vịnh, viễn cảnh cho tương lai khá khó nuốt. Sự ngờ vực của các nước nhằm vào Iran đang đạt đỉnh điểm sau khi Iran tổ chức không kích các cơ sở năng lượng và trung tâm thương mại trên toàn khu vực. Đáng lo ngại hơn, cuộc chiến tại Iran đã biến Eo biển Hormuz thành một công cụ mang tính đòn bẩy cưỡng chế.

Các rủi ro về kinh tế cũng nghiêm trọng không kém. Chính phủ Iran muốn đánh phí các tàu di chuyển qua Eo biển Hormuz qua điều khoản thỏa thuận hòa bình lâu dài, một quyết định có thể gây ra ảnh hưởng lan rộng ngoài khu vực vùng Vịnh, ảnh hưởng tới các thị trường năng lượng toàn cầu cũng như nền kinh tế của các nước trên bờ bên kia eo biển.

Ông Ketbij nhận định: "Nếu Iran có thể thu phí vài triệu USD mỗi tàu, thì điều đó có thể có ảnh hưởng khổng lồ không chỉ lên vùng Vịnh mà cả nền kinh tế toàn cầu. Như vậy kết quả đó không chỉ là bước lùi cho khu vực mà là một sự chuyển biến với hậu quả lên toàn thế giới".

Các nhà phân tích cảnh báo ở mức bao quát hơn, điều này sẽ là tín hiệu thể hiện một sự thay đổi mang tính căn bản cho trật tự các nước trong khu vực, từ một eo biển được vận hành bởi luật pháp quốc tế thành một tuyến đường hàng hải được kiểm soát bởi một chính quyền thù địch được củng cố quyền lực thay vì trở nên yếu thế sau một cuộc chiến.

Thỏa thuận ngừng bắn được chính phủ Pakistan trung gian hòa giải này đã kết thúc cuộc chiến được châm ngòi vào ngày 28/2/2026 bởi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, vơi khẳng định tuyên chiến nhằm giới hạn quyền lực khu vực của Iran, dỡ bỏ chương trình hạt nhân của Iran và tạo điều kiện để người dân Iran lật đổ bộ máy lãnh đạo.

Cả hai phe đều tuyên bố chiến thắng. Ông Trump đã nhận định thỏa thuận ngừng bắn này là "một chiến thắng toàn diện và trọn vẹn", khẳng định quân đội Mỹ đã đạt được mục tiêu chiến tranh, trong khi Ủy ban An ninh Quốc gia Tối cao Iran đã khẳng định ông Trump đã chấp nhận các điều kiện mà Iran đề ra.

Tuy nhiên cuộc chiến đã không hề ảnh hưởng tới kho uranium với mức làm giàu cao gần mức phù hợp cho sản xuất vũ khí hay khả năng tấn công các nước lân cận bằng tên lửa và máy bay không người lái. Bộ máy lãnh đạo Iran mặc dù vừa phải đối mặt với một làn sóng biểu tình vài tháng trước đã trụ vững qua các cuộc tấn công quyết liệt của các siêu cường quốc mà không thể hiện tín hiệu sẽ sớm sụp đổ.

Một nguồn tin từ vùng Vịnh cho biết nỗ lực khôi phục lòng tin với chính quyền Tehran sẽ yêu cầu các nước cần có các thỏa thuận nghiêm ngặt bằng văn bản thay vì các cam kết phi chính thức, với nội dung bao gồm nguyên tắc không can thiệp, quyền tự do hàng hải, và an ninh tại các tuyến đường hành lang hàng hải quan trọng, bao gồm Eo biển Hormuz, và các yêu cầu an ninh quốc gia của các nước vùng Vịnh.

Nguồn tin này cho biết các điều kiện đó đã được truyền đạt tới các nhà hòa giải trung gian từ Pakistan để được cân nhắc trong thỏa thuận toàn diện.

Một quan chức Israel cho biết các quan chức cấp cao của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cam kết với Israel sẽ quả quyết yêu cầu các điều kiện được đưa ra từ trước, bao gồm loại bỏ kho nguyên liệu hạt nhân của Iran, yêu cầu ngừng làm giàu uranium và dỡ bỏ các tên lửa đạn đạo.

Thủ tướng Pakistan đã cho biết các phái đoàn từ Iran và Mỹ được dự kiến sẽ gặp mặt tại Islamabad trong thứ Sáu trong vòng đàm phán hòa bình chính thức đầu tiên kể từ khi cuộc chiến bùng nổ.

Nguyễn Quang Minh (theo Reuters)