Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam: Môi trường pháp lý minh bạch và ổn định là lợi thế bền vững trong đầu tư quốc tế

Rủi ro pháp lý, phần tất yếu của "cuộc chơi" đầu tư

Ngày 17/4, tại Diễn đàn về quản trị rủi ro pháp lý và phòng ngừa, giải quyết tranh chấp trong hoạt động đầu tư kinh doanh thời đại số, ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, đại biểu Quốc hội khóa XVI, nhiệm kỳ 2026 - 2031, cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn khi dòng vốn FDI được dự báo đạt khoảng 38 đến 40 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2026 - 2030. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những rủi ro pháp lý ngày càng phức tạp, đòi hỏi cách tiếp cận chủ động và chuyên nghiệp hơn từ phía cơ quan quản lý nhà nước.

Ông Nguyễn Khánh Ngọc nhấn mạnh rủi ro pháp lý là “phần tất yếu” trong quá trình thu hút đầu tư quốc tế.

Theo ông Ngọc, Việt Nam là một trong những nền kinh tế có độ mở cao, tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và điều ước quốc tế về đầu tư. Điều này tạo ra một "khung cam kết" rộng lớn, vừa là lợi thế thu hút dòng vốn, vừa tiềm ẩn rủi ro pháp lý nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Rủi ro pháp lý được hiểu là khả năng phát sinh trách nhiệm khi một bên vi phạm quy định trong hợp đồng, điều ước quốc tế hoặc cam kết với nhà đầu tư. Đáng chú ý, rủi ro không chỉ đến từ doanh nghiệp mà còn có thể phát sinh từ chính cơ quan nhà nước trong quá trình ban hành và thực thi chính sách.

Một trong những thách thức lớn là sự thay đổi nhanh của hệ thống pháp luật. Việc điều chỉnh chính sách để phù hợp với bối cảnh mới đôi khi tạo ra khoảng trống hoặc xung đột pháp lý, khiến nhà đầu tư khó theo kịp. Vì vậy, trong nhiều dự án lớn, điều khoản "ổn định pháp luật" thường được đưa vào nhằm giảm thiểu rủi ro từ biến động chính sách.

Không chỉ trong nước, các điều ước quốc tế, đặc biệt là hiệp định bảo hộ đầu tư và FTA thế hệ mới, đặt ra nghĩa vụ ràng buộc chặt chẽ. Nguyên tắc phổ biến là quốc gia không thể viện dẫn pháp luật nội địa để biện minh cho việc không thực hiện cam kết quốc tế. Điều này đồng nghĩa mọi quyết định hành chính, dù ở trung ương hay địa phương, đều có thể trở thành đối tượng tranh chấp nếu ảnh hưởng đến quyền lợi nhà đầu tư.

Ông Ngọc cảnh báo mọi quyết định hành chính đều có thể trở thành tranh chấp nếu ảnh hưởng đến nhà đầu tư.

Ông Ngọc cũng cho rằng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro pháp lý, mà cần nhận diện sớm và kiểm soát hiệu quả. Việt Nam đã có nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ. Hiến pháp 2013 bảo đảm quyền sở hữu tài sản hợp pháp, quy định việc trưng mua, trưng dụng phải bồi thường theo giá thị trường. Luật Đầu tư tiếp tục cụ thể hóa các cam kết, từ bảo hộ vốn đến cơ chế giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc thiếu quy định mà ở khâu thực thi. Rủi ro có thể phát sinh từ nhiều phía: nhà đầu tư thiếu thiện chí, cơ quan quản lý chậm trễ hoặc thiếu nhất quán, hay các yếu tố khách quan như biến động kinh tế, dịch bệnh.

Đáng chú ý, ngay cả tài liệu xúc tiến đầu tư hay phát biểu tại hội nghị cũng có thể trở thành căn cứ để nhà đầu tư viện dẫn, nếu tạo ra "kỳ vọng chính đáng". Điều này đặt ra yêu cầu thận trọng trong mọi hoạt động kêu gọi đầu tư, từ thông điệp truyền thông đến các cam kết chính sách, nhằm hạn chế rủi ro phát sinh về sau.

Tăng năng lực ứng phó tranh chấp đầu tư quốc tế

Theo ông Ngọc, tranh chấp đầu tư quốc tế đang gia tăng nhanh, phần lớn liên quan đến các nước đang phát triển. Việt Nam cũng nằm trong xu hướng này khi quá trình hội nhập sâu rộng kéo theo các cam kết pháp lý ngày càng phức tạp.

Ông Nguyễn Khánh Ngọc chia sẻ về áp lực gia tăng tranh chấp đầu tư quốc tế đối với các nước đang phát triển.

Thực tế cho thấy, nhà đầu tư thường khởi kiện ở cấp quốc gia, song nguyên nhân lại có thể xuất phát từ quyết định của một địa phương. Điều này đặt ra áp lực lớn trong việc phân định trách nhiệm và phối hợp xử lý giữa các cấp, ngành.

Để ứng phó, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp với ba trụ cột: cơ quan chủ trì xử lý vụ việc, cơ quan đại diện pháp lý, thường là Bộ Tư pháp, và tổ công tác liên ngành. Cơ chế này giúp tăng tính tập trung, đồng thời hạn chế tình trạng xử lý rời rạc giữa các cơ quan.

Song song đó, việc thuê tư vấn pháp lý quốc tế, đặc biệt từ các hãng luật lớn, ngày càng phổ biến nhằm nâng cao năng lực tranh tụng. Trong nhiều vụ việc, sự tham gia của các chuyên gia nước ngoài là yếu tố quan trọng để bảo vệ lợi ích của Nhà nước.

Đáng chú ý, Quốc hội đang xem xét ban hành nghị quyết mới về phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Điểm nhấn của chính sách này là chuyển trọng tâm từ "xử lý" sang "phòng ngừa", nhằm giảm thiểu rủi ro ngay từ đầu.

Theo ông Ngọc, khung pháp lý minh bạch là lợi thế cạnh tranh bền vững hơn các ưu đãi đầu tư.

Theo ông Nguyễn Khánh Ngọc, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, các quốc gia, đặc biệt là nước đang phát triển, khó tránh khỏi việc đưa ra những cam kết hấp dẫn để thu hút đầu tư. Tuy nhiên, lợi thế bền vững không nằm ở ưu đãi, mà ở một môi trường pháp lý minh bạch và ổn định. 

Rủi ro pháp lý là một phần của cuộc chơi, không thể loại bỏ hoàn toàn. Vấn đề là nhận diện sớm và kiểm soát trong suốt quá trình, ông Ngọc nói.

Đà Nẵng hướng tới trung tâm tài chính quốc tế và khu thương mại tự do, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Một môi trường đầu tư hấp dẫn không chỉ đến từ chính sách ưu đãi, mà còn từ khả năng bảo đảm pháp lý, yếu tố then chốt tạo dựng niềm tin dài hạn cho nhà đầu tư.