Đề xuất Chủ tịch xã được tước chứng chỉ hành nghề luật sư: Băn khoăn về năng lực, thẩm quyền

Thẩm quyền mới "vênh" với Luật Luật sư?

Một trong những vấn đề được đặt ra đầu tiên là tính phù hợp của quy định mới trong tương quan với Luật Luật sư hiện hành.

Trao đổi với PV, luật sư Diệp Năng Bình - Trưởng Văn phòng luật sư Tinh Thông Luật (Đoàn luật sư Tp.Hồ Chí Minh) cho rằng, theo Điều 18 Luật Luật sư, việc cấp, thu hồi và xử lý liên quan đến chứng chỉ hành nghề thuộc thẩm quyền của Bộ Tư pháp, đồng thời gắn với cơ chế quản lý, kỷ luật của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các Đoàn luật sư. Đây là thiết kế mang tính chuyên ngành, nhằm bảo đảm tính độc lập và đặc thù của nghề luật sư.

Từ góc độ đó, việc một nghị định trao thêm thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã (một chủ thể không được Luật Luật sư ghi nhận) có dấu hiệu vượt quá phạm vi điều chỉnh của văn bản dưới luật, làm phát sinh sự thiếu thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Luật sư Diệp Năng Bình.

Cùng quan điểm, luật sư Bùi Thị Thoan - đại diện Công ty luật Hợp danh The Light (đoàn Luật sư Tp.Hà Nội) cho rằng, quy định này cần được cân nhắc kỹ trong bối cảnh thực tiễn hành nghề. Luật sư thường xuyên tham gia bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của thân chủ trong các vụ việc có thể liên quan trực tiếp đến chính quyền cấp xã.

Khi đó, việc chính Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền tước chứng chỉ hành nghề có thể dẫn đến nguy cơ xung đột lợi ích và ảnh hưởng đến tính khách quan trong hành nghề.

Các ý kiến cho rằng, việc mở rộng thẩm quyền cần đặt trong tương quan với cơ chế quản lý chuyên ngành đã được luật định, thay vì "hành chính hóa" một lĩnh vực mang tính đặc thù cao như nghề luật sư.

Nguy cơ chồng chéo và "lệch pha" trong xử lý vi phạm

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện thẩm quyền, các ý kiến còn chỉ ra nguy cơ xung đột trong cơ chế xử lý vi phạm. Cụ thể, theo luật sư Bình, hệ thống hiện hành đã phân định khá rõ: Xử lý kỷ luật nghề nghiệp do tổ chức luật sư đảm nhiệm; xử phạt hành chính thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền, với vai trò trung tâm của Bộ Tư pháp.

Việc bổ sung thêm một "tầng" xử lý ở cấp xã, đặc biệt với quyền tước chứng chỉ, sẽ phá vỡ ranh giới này, dẫn đến tình trạng một hành vi có thể bị nhiều cơ quan xử lý theo các tiêu chí khác nhau.

Luật sư Bùi Thị Thoan - đại diện Công ty luật Hợp danh The Light.

Đại diện The Light cũng thừa nhận nguy cơ chồng chéo là có thật. Theo đơn vị này, nhiều hành vi vi phạm của luật sư vừa mang tính hành chính, vừa liên quan đến đạo đức và chuyên môn nghề nghiệp. Nếu không làm rõ phạm vi, rất dễ dẫn đến trùng lặp giữa xử phạt hành chính và kỷ luật nghề nghiệp, gây khó khăn trong áp dụng pháp luật.

Điều đáng lo ngại, như luật sư Bình phân tích, là sự thiếu thống nhất có thể dẫn đến tình trạng "cùng một hành vi, nhiều cách xử lý". Ở địa phương này có thể bị xử nhẹ, nơi khác lại bị xử nặng, thậm chí trái ngược hoàn toàn. Khi đó, pháp luật không còn là chuẩn mực chung, mà bị "co giãn" theo từng địa bàn, từng chủ thể có thẩm quyền.

Dấu hỏi về năng lực đánh giá vi phạm chuyên môn?

Một trong những ý kiến gay gắt nhất là xoay quanh năng lực của cấp xã trong việc xác định hành vi vi phạm của luật sư.

Luật sư Bình cho rằng, hoạt động nghề luật sư mang tính chuyên môn sâu, không chỉ liên quan đến quy định pháp luật mà còn bao gồm kỹ năng tranh tụng, chuẩn mực đạo đức và nghĩa vụ bảo mật. Việc đánh giá một hành vi vi phạm nhiều khi phải đặt trong bối cảnh vụ việc cụ thể, thậm chí cần hội đồng chuyên môn xem xét.

Trong khi đó, cấp xã là cấp hành chính tổng hợp, không được đào tạo chuyên sâu và không có kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực hành nghề luật sư. Việc trao quyền xác định vi phạm chuyên môn cho cấp này tiềm ẩn nguy cơ "lệch chuẩn", dẫn đến cả hai khả năng: Xử lý oan hoặc bỏ lọt vi phạm.

Luật sư Diệp Năng Bình cho rằng, nghề luật sư mang tính chuyên môn sâu, việc đánh giá một hành vi vi phạm nhiều khi phải đặt trong bối cảnh vụ việc cụ thể, thậm chí cần hội đồng chuyên môn xem xét.

Luật sư Bùi Thị Thoan cũng đồng tình khi cho rằng việc đánh giá hành vi vi phạm của luật sư đòi hỏi quá trình xem xét toàn diện, với tiêu chí rõ ràng và sự phối hợp chuyên môn. Cấp xã, dù có lợi thế gần dân, nhưng với các vấn đề mang tính nghiệp vụ sâu, khó có thể đáp ứng yêu cầu này nếu không có cơ chế hỗ trợ, hướng dẫn cụ thể.

Không chỉ là câu chuyện kỹ thuật pháp lý, quy định mới còn được nhìn nhận dưới góc độ tác động đến tâm lý và môi trường hành nghề. Luật sư Diệp Năng Bình cảnh báo rằng khi quyền hành nghề có thể bị tác động bởi quyết định của Chủ tịch UBND cấp xã, luật sư khó tránh khỏi tâm lý áp lực, đặc biệt khi tham gia các vụ việc liên quan đến chính quyền địa phương.

Điều này dễ dẫn đến xu hướng "tự kiểm duyệt", né tránh các vụ việc nhạy cảm hoặc giảm mức độ quyết liệt khi bảo vệ thân chủ.

Theo ông, chỉ riêng khả năng tồn tại của quyền lực này cũng đủ tạo ra áp lực vô hình, làm suy giảm tính độc lập, là yếu tố cốt lõi của nghề luật sư. Hệ quả là vai trò bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, đặc biệt ở cấp cơ sở, có thể bị ảnh hưởng.

Trong khi đó, The Light nhìn nhận vấn đề theo hướng cân bằng hơn. Đơn vị này cho rằng bất kỳ quy định nào liên quan đến quyền hành nghề đều có tác động đến tâm lý luật sư. Tuy nhiên, nếu quy định được áp dụng minh bạch, có tiêu chí rõ ràng và bảo đảm quyền giải trình, thì vẫn có thể góp phần tăng cường kỷ cương mà không làm suy giảm vai trò nghề nghiệp.

Ngược lại, nếu thiếu sự đồng bộ và minh bạch, nguy cơ tạo ra tâm lý dè dặt là khó tránh khỏi, đặc biệt trong các vụ việc phát sinh ở cấp cơ sở, nơi các mối quan hệ hành chính – xã hội đan xen chặt chẽ.

Cần điều chỉnh theo hướng nào?

Từ những phân tích trên, cả hai đều đưa ra các kiến nghị nhằm hài hòa giữa yêu cầu quản lý và bảo vệ tính độc lập nghề nghiệp. Luật sư Diệp Năng Bình nhấn mạnh cần đưa thẩm quyền tước chứng chỉ hành nghề trở lại đúng khuôn khổ của Luật Luật sư, tức thuộc về các cơ quan chuyên ngành như Bộ Tư pháp. Đồng thời, nếu muốn tăng cường quản lý ở cơ sở, có thể giao cấp xã vai trò phát hiện vi phạm, lập biên bản và chuyển hồ sơ, thay vì trực tiếp xử phạt.

Ông còn đề xuất xây dựng cơ chế phối hợp rõ ràng giữa chính quyền địa phương và tổ chức luật sư, trong đó việc đánh giá vi phạm và áp dụng chế tài nghề nghiệp phải do chủ thể có chuyên môn đảm nhiệm.

Ở góc độ thực tiễn, The Light cũng ủng hộ việc hoàn thiện quy định theo hướng rõ ràng hơn về phạm vi, điều kiện và căn cứ áp dụng thẩm quyền xử phạt. Đặc biệt, cần có hướng dẫn chi tiết về quy trình, quyền giải trình và cơ chế khiếu nại để bảo đảm tính minh bạch.

Đối với các hành vi mang tính chuyên môn hoặc liên quan đến đạo đức nghề nghiệp, đơn vị này đề xuất tăng cường cơ chế phối hợp giữa cấp xã với cơ quan tư pháp và tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư, nhằm bảo đảm việc xử lý thống nhất và phù hợp với thực tiễn.

Có thể thấy, tranh luận xoay quanh Nghị định 109 không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp, mà còn chạm đến một nguyên tắc cốt lõi là tính độc lập của nghề luật sư trong nhà nước pháp quyền.

Trong khi nhu cầu tăng cường quản lý nhà nước là chính đáng, việc mở rộng quyền lực hành chính đặc biệt ở cấp cơ sở nếu không được thiết kế cẩn trọng có thể tạo ra những hệ lụy ngược chiều. Như cảnh báo của luật sư Bình, nếu làm suy yếu tính độc lập nghề nghiệp, cái giá phải trả không chỉ là quyền lợi của luật sư, mà còn là niềm tin của người dân vào công lý.

Ở chiều ngược lại, quan điểm của The Light cho thấy vẫn có thể tìm kiếm điểm cân bằng, nếu quy định được cụ thể hóa bằng quy trình minh bạch, tiêu chí rõ ràng và cơ chế phối hợp hiệu quả.

Vấn đề đặt ra không phải là "có hay không" trao quyền cho cấp xã, mà là trao đến đâu, theo cách nào và với những rào chắn pháp lý ra sao?