Đề xuất tăng nặng mức phạt hành chính với hành vi buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu

 Thị trường bán lẻ là đầu ra ổn định nuôi hàng lậu tồn tại 

Ngày 22/4, Báo Công an nhân dân tổ chức Tọa đàm "Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới". 

Phát biểu tại tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình – Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng biên tập Báo Công an nhân dân cho biết, phòng, chống thuốc lá lậu - một vấn đề không mới nhưng ngày càng phức tạp, với nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với nền kinh tế, sức khỏe cộng đồng và cả trật tự, an toàn xã hội.

Đại tá Nguyễn Thanh Bình – Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng biên tập Báo Công an nhân dân.

Thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách Nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ do không được kiểm soát về chất lượng. Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý Nhà nước.

Tham luận tại toạ đàm, về khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 khu vực, TS. Nguyễn Quốc Việt - Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết, kết quả khảo sát cho thấy một thực tế đáng chú ý hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. 

Ngược lại, ở nhiều địa bàn, người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí biết về nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế. 

TS. Nguyễn Quốc Việt - Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Nhiều người bán cho rằng "ít thấy bị xử phạt" hoặc "mức xử phạt còn thấp", cho thấy bài toán mà họ cân nhắc thực chất là tương quan lợi ích chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu hay không hiểu luật.

Từ kết quả này, ông Việt cho rằng tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy "chi phí vi phạm" cao hơn "lợi nhuận kỳ vọng" thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. 

Theo ông, cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá đã được kiềm chế ở nhiều khâu, nhưng khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.

Ông Đặng Văn Dũng - Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, cho biết từ năm 2014 đến 2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; 

Thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Ông Đặng Văn Dũng - Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả.

Song theo ông Đặng Văn Dũng, công tác chống buôn lậu thuốc lá hiện vẫn còn nhiều tồn tại: sự chỉ đạo ở một số nơi chưa bám sát thực tiễn; đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn; thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn. 

Ông cho biết Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026, trong đó có nội dung quan trọng là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.

Mức xử phạt còn quá thấp

Ở góc độ pháp lý, bà Phan Minh Thủy - Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm; pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế "xử phạt kép", gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. 

Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật. 

bà Phan Minh Thủy - Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Theo bà, mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại "chi phí vận hành" của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Từ đó, bà Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. 

Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.

Quang cảnh toạ đàm.

Bà Lê Thị Duyên Hải - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam dẫn số liệu của Bộ Tài chính, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách Nhà nước từ 5.000 - 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. 

Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. 

Theo bà, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.

Từ thực tiễn đó, bà Hải kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên. 

Ngoài ra, ông Nguyễn Đức Lê - Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.