An toàn pháp lý là "chìa khóa" đảm bảo cho nhà đầu tư tại Việt Nam

Rủi ro pháp lý xuất hiện ở mọi giai đoạn đầu tư

Tiếp nối Diễn đàn "Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, Quản trị rủi ro và Giải quyết tranh chấp" trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Luật gia Việt Nam tổ chức phiên thảo luận thứ hai với chủ đề "Bảo đảm an toàn pháp lý và nâng cao tính dự đoán trong môi trường đầu tư và kinh doanh tại Việt Nam".

Xem phiên thảo luận thứ nhất: Nhà đầu tư quốc tế đánh giá cao Việt Nam nhưng còn lo về hạ tầng, nhân lực

Phát biểu tại diễn đàn, ông Vũ Lê Bằng – luật sư thành viên, Đồng Quản lý Điều hành tại Nishimura & Asahi (Việt Nam) đánh giá Việt Nam đang nổi lên như một "ngôi sao" tăng trưởng với tốc độ phát triển kinh tế và cải cách pháp luật mạnh mẽ. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển là sự gia tăng đáng kể các tranh chấp thương mại và đầu tư.

Luật sư Vũ Lê Bằng trao đổi tại phiên thảo luận.

Theo ông, năm 2022, VIAC đã tiếp nhận 532 vụ tranh chấp, là mức cao nhất kể từ khi thành lập. Bên cạnh VIAC, nhiều tổ chức như Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC)… cũng tham gia giải quyết ngày càng nhiều vụ việc liên quan đến doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam.

Dẫn khảo sát của EuroCham, ông cho biết thủ tục hành chính phức tạp và sự thiếu thống nhất trong quy định vẫn là những rào cản lớn với nhà đầu tư, dù môi trường kinh doanh đã có nhiều cải thiện.

Theo luật sư Vũ Lê Bằng, rủi ro pháp lý có thể phát sinh trong hầu hết các giai đoạn của một dự án đầu tư, từ cấu trúc giao dịch, gia nhập thị trường, vận hành cho tới chuyển nhượng hoặc thoái vốn.

Sự kiện thu hút đông đảo đại biểu đến từ cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức quốc tế, công ty luật, doanh nghiệp cùng gần 20 tổ chức trọng tài và hòa giải trong khu vực.

Ở giai đoạn gia nhập thị trường, doanh nghiệp thường gặp khó khăn liên quan đến ngành nghề kinh doanh có điều kiện, giới hạn sở hữu nước ngoài hay việc áp dụng các cam kết quốc tế như CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương - là những thỏa thuận pháp lý ràng buộc giữa nhiều quốc gia nhằm tự do hóa và thúc đẩy thương mại, đầu tư, cùng các tiêu chuẩn kinh tế, xã hội). 

Một số lĩnh vực như bán lẻ, logistics hay phân phối điện vẫn tồn tại nhiều quy định phức tạp về tỉ lệ sở hữu và điều kiện đầu tư.

Trong giai đoạn vận hành, các vấn đề như hoàn thuế VAT, ưu đãi đầu tư hay thuế quan tiếp tục là rủi ro phổ biến đối với doanh nghiệp FDI.

Ông cũng lưu ý lĩnh vực quyền sử dụng đất tại Việt Nam tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý. Theo đó, việc sở hữu "sổ đỏ" không đồng nghĩa mọi rủi ro đã được loại bỏ, bởi dự án có thể bị ảnh hưởng bởi các sai phạm hoặc tranh chấp từ những giai đoạn trước.

Từ thực tiễn hành nghề, luật sư Vũ Lê Bằng cho biết nhiều tranh chấp xuất phát từ các lỗi phổ biến như người ký hợp đồng không đúng thẩm quyền; thiếu thống nhất giữa điều lệ công ty, thỏa thuận cổ đông và giấy đăng ký doanh nghiệp; hoặc sử dụng mẫu hợp đồng nước ngoài nhưng không điều chỉnh phù hợp với pháp luật Việt Nam.

Đặc biệt, trong lĩnh vực xây dựng, việc không tuân thủ thời hạn thông báo hoặc quy trình khiếu nại có thể khiến doanh nghiệp mất quyền yêu cầu bồi thường.

Ngoài ra, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lưu trữ chứng cứ điện tử. Trong bối cảnh doanh nghiệp thường sử dụng Zalo, WhatsApp để trao đổi công việc, việc bảo quản dữ liệu và chuẩn bị chứng cứ từ sớm có ý nghĩa lớn khi phát sinh tranh chấp.

"Khi đầu tư tại Việt Nam, quản trị rủi ro pháp lý không chỉ là hiểu luật mà còn là sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hồ sơ, quy trình và chứng cứ ngay từ đầu", luật sư Vũ Lê Bằng nhấn mạnh.

Chia sẻ tại phiên thảo luận, luật sư Dimitrios Katsikis – chuyên gia trọng tài quốc tế đến từ Singapore đánh giá cao sự năng động của nền kinh tế Việt Nam và cho rằng môi trường pháp lý đang ngày càng hoàn thiện.

Luật sư Dimitrios Katsikis.

Theo ông, rủi ro pháp lý có thể xuất hiện ở nhiều thời điểm khác nhau tùy tính chất dự án. Với bất động sản, rủi ro thường phát sinh ngay từ đầu liên quan đến giấy phép, thủ tục đầu tư hoặc tính hợp pháp của dự án. Nếu có sai phạm hoặc thiếu minh bạch từ đầu, toàn bộ quá trình đầu tư sau đó có thể bị ảnh hưởng.

Trong lĩnh vực xây dựng, tranh chấp thường xuất hiện trong quá trình triển khai do thay đổi thiết kế, chậm tiến độ hoặc xử lý điều chỉnh hợp đồng không phù hợp, dẫn đến phát sinh chi phí và tranh chấp với nhà thầu.

Đối với các giao dịch M&A (Mua bán và Sáp nhập - là hoạt động giành quyền kiểm soát một doanh nghiệp thông qua việc mua lại một phần, toàn bộ, hoặc hợp nhất các công ty với nhau) hoặc đầu tư vốn cổ phần, ông cho rằng rủi ro lớn thường nằm ở giai đoạn thoái vốn khi nhà đầu tư gặp vướng mắc về cơ cấu sở hữu hoặc quyền kiểm soát doanh nghiệp.

Trao đổi thêm, luật sư Vũ Lê Bằng nhận định tại Việt Nam hiện nay, các rủi ro phổ biến còn liên quan đến thủ tục cấp phép, tiến độ dự án và giải phóng mặt bằng.

Đồng tình với quan điểm này, ông Dimitrios Katsikis đánh giá Việt Nam đang có nhiều cải cách tích cực theo hướng đơn giản hóa thủ tục đầu tư, đặc biệt tại các khu công nghiệp. Tuy nhiên, việc đẩy nhanh thủ tục vẫn cần đi kèm với yêu cầu tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật để hạn chế rủi ro phát sinh về sau.

Doanh nghiệp chuyển mạnh sang tư duy phòng ngừa

Các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh hoạt động đầu tư, kinh doanh ngày càng phức tạp và xuyên biên giới, nhu cầu về một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, an toàn và có thể dự đoán được đang trở thành ưu tiên của cộng đồng doanh nghiệp.

Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu lựa chọn tòa án, thì hiện nay xu hướng đang chuyển mạnh sang các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) như trọng tài, hòa giải.

Theo đại diện VIAC, doanh nghiệp ngày càng quan tâm đến các yếu tố như tốc độ xử lý, tính linh hoạt, bảo mật thông tin, chuyên môn của người phân xử và đặc biệt là khả năng thi hành phán quyết.

Các chuyên gia tham gia thảo luận.

Không chỉ tìm kiếm nơi giải quyết tranh chấp, doanh nghiệp hiện còn hướng tới một hệ thống quản trị tranh chấp hiệu quả, tiết kiệm chi phí và hỗ trợ hoạt động kinh doanh.

Một xu hướng đáng chú ý khác là doanh nghiệp đang chuyển từ tư duy "xử lý tranh chấp khi phát sinh" sang "quản trị và phòng ngừa rủi ro" ngay từ đầu dự án. Theo đó, nhiều doanh nghiệp chú trọng xây dựng quy trình quản trị rủi ro, chuẩn bị hồ sơ, tài liệu và cơ chế kiểm soát nội bộ nhằm giảm thiểu thiệt hại, tiết kiệm thời gian và chi phí khi xảy ra tranh chấp.

Đại diện VIAC cũng cho biết cộng đồng doanh nghiệp hiện đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các cơ chế ADR, không chỉ ở kết quả cuối cùng mà còn ở trải nghiệm dịch vụ, tính minh bạch và khả năng ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Luật sư Vũ Lê Bằng nhận định quản trị rủi ro ngay từ đầu dự án đang trở thành xu hướng tất yếu. Theo ông, doanh nghiệp cần xây dựng công cụ liệt kê pháp lý, lưu trữ đầy đủ hồ sơ, chứng cứ và chủ động chuẩn bị cho các kịch bản tranh chấp có thể phát sinh.

Ông cho rằng, công nghệ và AI sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hoạt động ADR, hỗ trợ doanh nghiệp và các trung tâm trọng tài nâng cao hiệu quả xử lý tranh chấp và hiện nay, phần lớn doanh nghiệp nước ngoài đều ưu tiên lựa chọn các phương thức ADR khi phát sinh tranh chấp thương mại thay vì theo đuổi các thủ tục tố tụng truyền thống.