Doanh nghiệp phải trở thành 'đầu kéo' tăng trưởng mới của ĐBSCL

Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng phát biểu khai mạc Hội nghị công bố Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long - Ảnh: VGP/LS

Chiều 28/5, tại TP. Cần Thơ, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright công bố Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long năm 2025 với chủ đề “Phát triển doanh nghiệp – động lực then chốt cho tăng trưởng”.

ĐBSCL giữ vai trò chiến lược trong nền kinh tế quốc gia

Phát biểu khai mạc, Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh, Báo cáo năm nay được xây dựng nhằm trả lời câu hỏi mang tính sống còn đối với vùng ĐBSCL: Chủ thể nào sẽ đóng vai trò chủ lực trong việc tái cấu trúc nền kinh tế vùng để hướng tới mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững?

"Câu trả lời rất rõ ràng, đó phải là doanh nghiệp. Không phải tài nguyên, sản lượng thô hay lao động giản đơn, mà doanh nghiệp mới là chủ thể kiến tạo mô hình tăng trưởng mới của vùng", ông Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh.

Báo cáo cho thấy ĐBSCL vẫn giữ vai trò chiến lược trong nền kinh tế quốc gia khi đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, 65% thủy sản nuôi trồng, 70% trái cây và trên 90% gạo xuất khẩu của cả nước; là nơi sinh sống của khoảng 18% dân số và mang về 58% thặng dư ngoại tệ cho dự trữ quốc gia.

Doanh nghiệp thành lập mới tăng 30% 

Theo Báo cáo, năm 2025 GRDP toàn vùng tăng khoảng 7,24%, đóng góp 8,39% vào tăng trưởng chung cả nước và chiếm 12,2% GDP quốc gia. Trong đó, khu vực công nghiệp và dịch vụ phục hồi mạnh sau đại dịch COVID-19 với mức tăng trưởng lần lượt đạt 9,6% và 8,8%.

ĐBSCL tiếp tục duy trì thặng dư thương mại ở mức cao. Giai đoạn 2015-2024, kim ngạch xuất khẩu của vùng tăng từ 8,5 tỷ USD lên 20,3 tỷ USD, bình quân tăng 10,2%/năm. Kim ngạch nhập khẩu tăng từ 3,4 tỷ USD lên 8,6 tỷ USD, tốc độ bình quân 11%/năm. Thặng dư thương mại tăng từ 5,2 tỷ USD năm 2015 lên 11,8 tỷ USD năm 2024, bình quân tăng 9,6%.

Ba nhóm hàng chủ lực gồm thủy sản, rau quả và gạo tiếp tục chiếm khoảng 5%-6% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Đáng chú ý, năm 2025 toàn vùng có 16.341 doanh nghiệp thành lập mới, tăng 30% so với năm trước. Riêng 4 tháng đầu năm 2026, ĐBSCL có hơn 3.900 doanh nghiệp tham gia thị trường, tăng 1,8 lần so cùng kỳ và là vùng có tỉ lệ phát triển doanh nghiệp cao nhất cả nước.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận đánh giá, đây là tín hiệu tích cực cho thấy khi thể chế được cải thiện và niềm tin thị trường được củng cố, khu vực kinh tế tư nhân hoàn toàn có khả năng bứt phá mạnh mẽ.

Theo Bộ Tài chính, mục tiêu tăng trưởng "2 con số" hoàn toàn khả thi nếu doanh nghiệp thực sự trở thành nơi hấp thụ vốn, công nghệ và năng suất của toàn vùng.

Điểm nghẽn lớn nhất là thiếu doanh nghiệp đủ mạnh

Dù vậy, Báo cáo cũng chỉ ra hàng loạt nghịch lý phát triển của ĐBSCL. Nếu năm 2000 vùng từng chiếm khoảng 22% tổng số doanh nghiệp cả nước thì đến năm 2024 chỉ còn khoảng 7%. Từ năm 2023, ĐBSCL trở thành vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước.

Theo số liệu của Bộ Tài chính, đến đầu tháng 5/2026, toàn vùng mới có gần 70.000 doanh nghiệp đang hoạt động. Trong cơ cấu doanh nghiệp hiện nay, doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới hơn 40%; nếu phân theo quy mô lao động, doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm 87,8%, doanh nghiệp nhỏ chiếm 9,5%, doanh nghiệp vừa chỉ chiếm 1,8% và doanh nghiệp lớn chiếm 0,9%.

Báo cáo gọi đây là hiện tượng "missing middle" – thiếu tầng doanh nghiệp vừa, khiến doanh nghiệp khó lớn lên và thiếu lực lượng dẫn dắt chuỗi giá trị.

Một nghịch lý khác là ĐBSCL có lợi thế tuyệt đối về nông nghiệp, đóng góp hơn 30% GRDP nhưng số doanh nghiệp nông nghiệp lại chiếm chưa tới 5%.

Năng suất lao động của vùng hiện chỉ khoảng 133 triệu đồng/lao động/năm, thuộc nhóm thấp nhất cả nước. Tỉ lệ lao động qua đào tạo năm 2024 chỉ đạt 16,3%, thấp hơn đáng kể so với mức 23,9% của Đông Nam Bộ.

Giai đoạn 2015-2024, tỉ lệ đầu tư trên GRDP giảm mạnh từ 40% xuống còn 27%, kéo tỉ trọng đầu tư của vùng trong tổng đầu tư toàn quốc từ 13% xuống còn 9%.

Trong khi đó, thu hút FDI vẫn rất hạn chế. Năm 2025, toàn vùng thu hút chưa tới 1 tỷ USD vốn FDI, chỉ chiếm 2,45% tổng vốn đăng ký cả nước. Đến năm 2024, toàn vùng chỉ có 374 doanh nghiệp FDI đang hoạt động, với mật độ 2,4 doanh nghiệp FDI trên 100.000 dân – thấp nhất cả nước.

Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên phát biểu tại Hội nghị - Ảnh: VGP/LS

Logistics tiếp tục là 'nút thắt cổ chai'

Theo các chuyên gia, chi phí logistics cao đang bào mòn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp vùng. Hiện ĐBSCL vận chuyển khoảng 18 triệu tấn hàng hóa xuất khẩu mỗi năm nhưng chi phí logistics chiếm tới 20%-25% giá thành sản phẩm do phần lớn hàng hóa phải trung chuyển qua TPHCM và Đông Nam Bộ.

Khoảng 70% hàng hóa xuất khẩu của vùng vẫn phụ thuộc hệ thống cảng ngoài vùng. Điều này khiến doanh nghiệp phải gánh thêm nhiều chi phí vận chuyển, lưu kho và thời gian giao hàng.

Báo cáo cũng cho thấy sức mua nội vùng chưa được chuyển hóa hiệu quả thành cầu thương mại. Năm 2024, tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ đạt 734 nghìn tỷ đồng trên tổng thu nhập 904 nghìn tỷ đồng, song cơ cấu chi tiêu vẫn nghiêng mạnh về hàng thiết yếu với tỉ lệ 77%, riêng thực phẩm chiếm 44%.

Theo lãnh đạo Bộ Tài chính, hạ tầng cao tốc dù đã được cải thiện nhưng chưa đủ để tạo đột phá nếu thiếu kho lạnh, logistics số, trung tâm phân loại, kiểm định và mạng lưới doanh nghiệp đủ sức tổ chức chuỗi cung ứng.

Cần chuyển mạnh sang phát triển bằng doanh nghiệp và hệ sinh thái

Báo cáo xác định 9 nút thắt chính đang kìm hãm sự phát triển của doanh nghiệp vùng gồm: Mô hình phát triển dựa vào tài nguyên và giá trị gia tăng thấp; quá nhiều doanh nghiệp siêu nhỏ; logistics yếu và chi phí cao; chi phí tuân thủ lớn; thiếu lao động kỹ năng; tín dụng chưa đủ cho chuyển đổi; FDI ít và lan tỏa thấp; doanh nghiệp nhà nước chưa mở đường; văn hóa liên kết và lòng tin còn yếu.

Theo nhóm nghiên cứu, ĐBSCL cần chuyển mạnh từ mô hình "phát triển bằng đầu tư và sản lượng" sang "phát triển bằng doanh nghiệp và hệ sinh thái".

Trong đó, doanh nghiệp tư nhân nội địa phải trở thành hạt nhân nâng cấp chuỗi giá trị; doanh nghiệp FDI cần chuyển sang tạo liên kết và lan tỏa công nghệ; doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò mở đường trong hạ tầng, logistics, năng lượng, dữ liệu và kiểm định; còn hợp tác xã và nông dân cần trở thành đối tác kinh tế trong chuỗi giá trị thay vì chỉ cung ứng nguyên liệu thô.

Lãnh đạo Bộ Tài chính cho biết sẽ tiếp tục đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp thông qua cải cách thể chế, chuyển mạnh từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", từ "xin – cho" sang "kiến tạo và phục vụ phát triển"; đồng thời tập trung ưu đãi thuế, phí cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp.

Cần Thơ hướng tới xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp vững mạnh  

Phát biểu tại Hội nghị, Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên cho biết, năm 2025, GRDP của thành phố tăng 7,23%; tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt gần 84.700 tỷ đồng; vốn FDI thực hiện đạt mức cao nhất trong vòng 5 năm qua.

Khu vực dịch vụ tiếp tục là điểm sáng với mức tăng 8,79%; nông nghiệp tăng 3,79%; chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 17,09%; tổng doanh thu của các doanh nghiệp trong các khu chế xuất và công nghiệp đạt 18.259 tỷ đồng, tăng 58,8%; tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 14,25%; kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 368 triệu USD, tăng 8,3%; tổng huy động vốn đầu tư tăng 10%.

Đặc biệt, thành phố thu ngân sách đạt 26.685 tỷ đồng, vượt 7,8% dự toán.

Tuy nhiên, lãnh đạo thành phố Cần Thơ cũng nhìn nhận tỉ lệ giải ngân vốn đầu tư công chưa đạt yêu cầu khi mới đạt 14.982,479 tỷ đồng, tương đương 62,8% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Trong giai đoạn tới, Cần Thơ sẽ tập trung hoàn thiện hạ tầng kết nối, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao chỉ số PCI, giảm chi phí thời gian và chi phí phi chính thức để xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp vững mạnh.

Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ cam kết sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan, tổ chức, cộng đồng doanh nghiệp, nghiên cứu vận dụng hiệu quả các khuyến nghị của báo cáo vào thực tiễn điều hành để xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp vững mạnh, đưa ĐBSCL bứt phá, trở thành một không gian tăng trưởng mới và thịnh vượng của quốc gia.

Theo các chuyên gia, đột phá của ĐBSCL đến năm 2030 sẽ không nằm ở việc sản xuất nhiều lúa, cá hay trái cây hơn, mà ở khả năng hình thành một cộng đồng doanh nghiệp đủ sức biến tài nguyên bản địa thành giá trị gia tăng, biến thách thức khí hậu thành năng lực thích ứng và biến bản sắc vùng thành lợi thế cạnh tranh bền vững.

Lê Sơn

Tham khảo thêm

Kết nối công nghệ để đưa sản phẩm OCOP ĐBSCL vươn xa

Tham khảo thêm

Chuyển đổi số mở đường cho cơ giới hóa thông minh ngành lúa gạo ĐBSCL

Tham khảo thêm

Quản lý dinh dưỡng chính xác: Giải pháp đột phá cho canh tác lúa tại ĐBSCL

Tham khảo thêm

Đại học Cần Thơ: 60 năm kiến tạo tri thức, dẫn dắt phát triển ĐBSCL