Sắp xếp thôn, tổ dân phố: Không chỉ "gọn lại" về quản trị, mà còn "giàu lên" về văn hóa

Tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả

Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến dự thảo nghị định quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.

Theo số liệu của Bộ Nội vụ, thực hiện Nghị quyết số 18 và các quy định của pháp luật hiện hành, số lượng thôn, tổ dân phố trên cả nước đã giảm từ 136.824 đơn vị năm 2015 xuống còn 89.574 đơn vị năm 2025, giảm 47.250 thôn, tổ dân phố, tương đương 34,53%.

Tuy nhiên, Bộ Nội vụ cho biết hiện vẫn còn nhiều thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chí về quy mô số hộ gia đình theo quy định hiện hành; quy mô cũng không đồng đều giữa các vùng, miền. Cả nước còn khoảng 21.199 thôn dưới 150 hộ, tập trung chủ yếu tại khu vực miền núi phía Bắc. Trong khi đó, tại Hà Nội và Tp.Hồ Chí Minh, nhiều tổ dân phố có quy mô lớn, trên 1.000 hộ.

Sáp nhập thôn, tổ dân phố là tất yếu.

Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã năm 2025, bình quân số thôn, tổ dân phố trên mỗi đơn vị hành chính cấp xã tăng mạnh, từ khoảng 9 thôn, tổ dân phố/xã lên khoảng 27 thôn, tổ dân phố/xã. Cụ thể, từ 89.574 thôn, tổ dân phố trên 10.035 đơn vị hành chính cấp xã, sau sắp xếp còn 89.574 thôn, tổ dân phố trên 3.321 đơn vị hành chính cấp xã.

Ông Nguyễn Tiến Dĩnh - nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho biết, sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, đặc biệt cấp xã đã được sáp nhập lại, nếu để thôn, tổ dân phố manh mún quá sẽ khó cho quản lý, cồng kềnh bộ máy. Do vậy việc sáp nhập thôn, tổ dân phố là tất yếu.

Với 89.574 thôn, tổ dân phố trên cả nước hiện nay, ông cho rằng sau sáp nhập cần giảm mạnh để bảo đảm tinh gọn bộ máy, thuận lợi cho công tác quản lý ở cơ sở.

Trao đổi với Người Đưa Tin, ĐBQH Phạm Văn Hoà (đoàn Đồng Tháp) cho rằng việc sáp nhập thôn, tổ dân phố là một nhiệm vụ cấp bách trong tình hình hiện nay.

Theo đại biểu, thực tiễn thời gian qua trước khi sắp xếp xã, tỉnh với nhau thì thôn, tổ dân phố tương đương đã có một bước sắp xếp. Song, đến nay các thôn, tổ dân phố vẫn còn manh mún, chưa tập trung, cán bộ thôn, tổ dân phố còn hạn chế về chuyên môn nghiệp vụ, tinh thần trách nhiệm và chế độ chính sách cũng chưa tương ứng theo kịp tình hình hiện nay.

Theo dự thảo nghị định, đại biểu Hoà cho rằng quy định về tiêu chuẩn dân số, diện tích, con người đã cụ thể, rõ ràng và rất phù hợp.

ĐBQH Phạm Văn Hoà.

Cũng trao đổi với Người Đưa Tin, ĐBQH Bùi Hoài Sơn (đoàn Tp.Hà Nội) cho rằng, sắp xếp thôn, tổ dân phố là yêu cầu cần thiết trong quá trình tiếp tục đổi mới tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.

Nghị quyết 105 ngày 8/4/2026 của Chính phủ cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục sắp xếp thôn, bản, tổ dân phố phù hợp tình hình mới; đồng thời việc xây dựng phương án tổng thể phải bảo đảm người dân được tham gia góp ý, giám sát. Tuy nhiên, tinh gọn không có nghĩa là giản lược đời sống cộng đồng; sáp nhập về mặt quản trị không thể đồng nghĩa với xóa nhòa ký ức, bản sắc và những mạch nguồn văn hóa đã bồi đắp nên căn tính của từng làng, từng phố, từng cộng đồng dân cư.

Nguyên tắc đầu tiên, theo đại biểu, là phải đặt người dân và cộng đồng ở vị trí trung tâm. Mọi phương án sắp xếp phải được bàn bạc dân chủ, công khai, lắng nghe đầy đủ ý kiến của người dân, nhất là các bậc cao niên, người có uy tín, trưởng dòng họ, nghệ nhân, người am hiểu lịch sử địa phương. 

"Bởi không ai hiểu một thôn, một làng, một tổ dân phố bằng chính những người đã sống, đã gắn bó, đã gửi vào đó tuổi thơ, nếp nhà, đình chùa, miếu mạo, lễ hội, phong tục, tình làng nghĩa xóm của mình", ông Sơn nói. 

Nguyên tắc thứ hai là không chỉ tính bằng quy mô dân số, diện tích hay thuận lợi hành chính, mà phải tính cả "địa văn hóa". Có những ranh giới hành chính có thể thay đổi, nhưng ranh giới văn hóa, ranh giới ký ức, ranh giới tâm linh cộng đồng lại rất bền sâu. Một ngôi đình, một lễ hội, một giếng làng, một cây đa, một bến nước, một tên gọi cổ có thể là điểm tựa tinh thần của nhiều thế hệ.

Vì vậy, khi sắp xếp phải khảo sát đầy đủ lịch sử hình thành, thiết chế tín ngưỡng, phong tục, lễ hội, không gian sinh hoạt cộng đồng, quan hệ dòng họ, nghề truyền thống, tập quán cư trú để tránh những quyết định cơ học.

Nguyên tắc thứ ba là "sáp nhập để phát triển, không phải sáp nhập để mất đi". Sau sắp xếp, đơn vị cộng đồng mới phải có điều kiện tốt hơn về hạ tầng, thiết chế văn hóa, năng lực tự quản, đời sống tinh thần, khả năng tiếp cận dịch vụ công. 

Tránh cách đặt tên cơ học, ghép nối khô cứng

Theo đại biểu đoàn Tp.Hà Nội, việc đầu tiên cần làm là kiểm kê, ghi chép, số hóa và lập hồ sơ văn hóa cộng đồng trước khi sáp nhập. Mỗi địa phương nên có một "hồ sơ ký ức" cho từng thôn, tổ dân phố: lịch sử tên gọi, quá trình hình thành, đình, đền, chùa, miếu, nhà thờ họ, lễ hội, hương ước, quy ước, nghề truyền thống, nhân vật tiêu biểu, câu chuyện dân gian, địa danh cổ, món ăn, phong tục cưới hỏi, tang ma, sinh hoạt cộng đồng. 

"Những giá trị ấy cần được lưu giữ trong hồ sơ địa phương, trong nhà văn hóa, trong thư viện số, trong trường học, trong các hoạt động giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ", ông nói.

ĐBQH Bùi Hoài Sơn.

Ông cũng đặc biệt lưu ý, cần hết sức thận trọng với việc đặt tên đơn vị mới. Tên gọi không chỉ để quản lý, mà còn để người dân nhận diện chính mình. Có thể nghiên cứu giữ lại những tên gọi có giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc; hoặc đặt tên mới theo hướng bao quát, hài hòa, tôn trọng các cộng đồng được sáp nhập. Tránh cách đặt tên cơ học, ghép nối khô cứng, hoặc làm mất đi những địa danh đã ăn sâu trong tâm thức nhân dân.

Cùng với đó, các lễ hội, phong tục, thiết chế văn hóa của cộng đồng cũ cần tiếp tục được bảo tồn trong không gian mới. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của người cao tuổi, nghệ nhân, ban công tác mặt trận, các đoàn thể, nhà trường và gia đình trong việc truyền lại ký ức cộng đồng. 

"Tôi nhìn việc sắp xếp thôn, tổ dân phố không chỉ là một công việc tổ chức bộ máy, mà còn là một dịp để chúng ta nhìn lại, nhận diện lại và làm mới nguồn lực văn hóa ở cơ sở. Nếu làm tốt, đây không chỉ là quá trình "gọn lại" về quản trị, mà còn là quá trình "giàu lên" về văn hóa", đại biểu Sơn nói.

Trước hết, sáp nhập có thể tạo ra quy mô cộng đồng đủ lớn hơn để tổ chức các hoạt động văn hóa có chất lượng hơn. Những lễ hội, ngày hội, hoạt động văn nghệ, thể thao, khuyến học, bảo tồn nghề truyền thống, giáo dục di sản cho trẻ em nếu được tổ chức trong một không gian cộng đồng rộng hơn, có nguồn lực tốt hơn, có sự phối hợp tốt hơn thì sức lan tỏa cũng sẽ lớn hơn.

Đây là cơ hội để kết nối các giá trị văn hóa nhỏ lẻ thành một chỉnh thể phong phú hơn. Mỗi thôn, mỗi tổ dân phố có một câu chuyện riêng. Khi sáp nhập, theo đại biểu nếu biết trân trọng từng câu chuyện ấy, chúng ta có thể tạo nên một bức tranh văn hóa cộng đồng đa dạng hơn, giàu bản sắc hơn. Một cộng đồng mới không nên là sự xóa đi cái cũ, mà phải là sự cộng hưởng của nhiều lớp văn hóa cũ, để từ đó hình thành niềm tự hào mới.

Sáp nhập có thể tạo ra quy mô cộng đồng đủ lớn hơn để tổ chức các hoạt động văn hóa có chất lượng hơn.

Cùng với đó, việc sắp xếp cũng là cơ hội thúc đẩy chuyển đổi số trong bảo tồn văn hóa cơ sở. Mỗi địa phương có thể xây dựng bản đồ số về di tích, lễ hội, nhân vật, địa danh, nghề truyền thống; lập kho tư liệu số về ảnh cũ, câu chuyện làng, gia phả, hương ước, bài hát dân gian, món ăn truyền thống; đưa các giá trị ấy vào trường học, du lịch cộng đồng, truyền thông địa phương. Khi ký ức được số hóa, văn hóa truyền thống không còn chỉ nằm trong trí nhớ của một thế hệ mà có thể được truyền lại cho nhiều thế hệ sau.

Và sau cùng, đại biểu Bùi Hoài Sơn kỳ vọng quá trình này sẽ giúp chúng ta nhận thức sâu sắc hơn rằng: Cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy và phát triển văn hóa không phải là hai việc tách rời. Một nền quản trị tốt phải biết tôn trọng văn hóa; một cộng đồng văn hóa mạnh sẽ làm cho quản trị hiệu quả hơn. 

Khi người dân cảm thấy mình được lắng nghe, ký ức của mình được trân trọng, bản sắc của mình được giữ gìn, quyền tham gia của mình được bảo đảm, thì họ sẽ đồng thuận hơn, chủ động hơn, trách nhiệm hơn trong xây dựng cộng đồng mới.

"Sắp xếp thôn, tổ dân phố vì vậy cần được thực hiện bằng cả lý trí quản trị và trái tim văn hóa. Có như thế, chúng ta mới vừa tinh gọn được bộ máy, vừa giữ được hồn làng, hồn phố; vừa mở ra không gian phát triển mới, vừa không đánh mất những mạch nguồn đã làm nên sức sống bền bỉ của cộng đồng Việt Nam", đại biểu nhấn mạnh.