Loài cá có vẻ ngoài "gớm ghiếc" nhưng xưa lại là đặc sản tiến vua

Cá cung đình, với những tên gọi phổ biến như cá sao Nhật, cá xem sao, cá thiên văn hay cá chiêm tinh (thuộc chi chung Uranoscopus, tiếng Anh gọi là Stargazer), là một trong những loài cá biển ít người biết đến nhưng mang giá trị kinh tế cao và đặc tính sinh học rất đặc biệt.

Loài cá cung đình có mặt trải rộng khắp các vùng biển trên thế giới, từ Đại Tây Dương, sang Ấn Độ Dương đến Thái Bình Dương. Dải phân bố bao trùm từ Đài Loan, Malaysia, Indonesia, Philippines đến Nhật Bản, Trung Quốc, và nhiều vùng biển khác. Tại Việt Nam, cá cung đình xuất hiện ở hầu hết các vùng biển từ Bắc bộ đến Trung bộ và Nam bộ, chủ yếu ở vùng ngoài khơi xa.

Là loài cá sống đáy, cá cung đình ưa thích môi trường hang hốc, khe đá, rạn san hô và vùng đáy trầm tích mềm. Chiều sâu sinh sống dao động rộng, từ khoảng 40m đến hơn 800m; song thường được bắt gặp ở độ sâu từ 200m đến 800m, nơi con người khó tiếp cận và quan sát. Với lối sống ẩn mình, cá cung đình rất ít khi lộ diện. Do đó, việc khảo sát, đánh bắt hay nghiên cứu chúng là một thách thức lớn, nhất là ở vùng biển sâu.

Cấu tạo mắt cá và cái miệng luôn hếch nhìn thẳng lên trời, trông vừa xấu xí vừa đáng sợ, giống con cá mặt quỷ. . Thân cá dài trung bình từ 18cm đến 33cm, bụng phình to, phần đuôi thon dần. Vây lưng và vây hậu môn thường khá dài, có loài thiếu gai vây lưng. Khi há miệng, cá cung đình có thể biến thành hố sát thủ với khả năng nuốt trọn con mồi có kích thước tương tự chúng

Theo truyền miệng của ngư dân tại các làng chài ven biển, cái tên "cung đình" xuất phát từ truyền thuyết xưa: Cá từng được dùng làm lễ vật dâng lên vua chúa, vì vậy người dân gọi là cá cung đình. Về mặt khoa học, chi Uranoscopus bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp: Ouranos nghĩa là "bầu trời, sao", ám chỉ khả năng "nhìn lên trời" của đôi mắt loài cá nằm hướng lên trên.

Những tên gọi địa phương khác như cá bống cung đình, cá mao biển, cá mao quỷ, cá mao rạn… cũng cho thấy sự đa dạng trong tên gọi mà người dân địa phương đặt cho loài cá này tùy theo hình dạng hoặc tập tính.

Khác với các loài cá sống vùng nước lợ hay nước ngọt (có số lượng lớn, dễ đánh bắt), cá cung đình sống sâu và ẩn mình, khiến việc khai thác trở nên khó khăn hơn hẳn. Để bắt được, ngư dân thường phải lặn hoặc đặt dụng cụ chuyên dụng như lưới vây, chĩa đâm, cam kết không dùng tay trần do gai độc có thể gây thương tích nặng và đau buốt.

Chính vì độ khó trong đánh bắt và số lượng phân bố thưa thớt, cá cung đình được coi là loài hiếm, mang giá trị cao hơn nhiều so với các loài cá biển phổ biến khác. Nhiều nhà hàng đặc sản tại các thành phố lớn đã đưa cá cung đình vào menu như một món cao cấp, hấp dẫn thực khách muốn trải nghiệm hải sản lạ, độc và dinh dưỡng.

Trên chợ mạng hay tại các cửa hàng hải sản, cá cung đình được bán với giá khoảng 160.000 đồng/kg. Nếu trước đây cá cung đình không được ai biết đến, nay thành đặc sản nổi tiếng khắp nơi, mang về thu nhập cho người dân miền biển.

Các đầu bếp đã sáng tạo nhiều món chế biến từ cá cung đình: Nướng, nấu cà ri, nấu lẩu, canh chua, hấp, rang muối, chưng tương… trong số đó món chưng tương được đánh giá cao về sự tinh tế.

Một lưu ý quan trọng mà đầu bếp giàu kinh nghiệm luôn tuân thủ là việc loại bỏ hoàn toàn túi mật của cá. Nếu túi mật còn sót lại khi nấu, thịt cá có thể bị hôi và ảnh hưởng nghiêm trọng đến mùi vị món ăn. Thông dụng nhất là rọc gọn yết hầu, rồi trút ngược thân cá để tống hết mật ra ngoài.

Cá cung đình, với vẻ ngoài dữ dằn nhưng giá trị tiềm ẩn cao, là minh chứng cho sự phong phú kỳ lạ của hệ sinh thái thủy sản. Từ đáy biển sâu, loài cá này thận trọng ẩn mình và săn mồi bằng chiến lược đặc biệt; từ bàn ăn, nó mang đến trải nghiệm hương vị quý hiếm dành cho thực khách ưa khám phá. Trước xu hướng tiêu thụ cao và áp lực đánh bắt, việc bảo vệ, khai thác bền vững và phát triển ẩm thực từ cá cung đình trở thành nhiệm vụ cấp thiết để giữ gìn nguồn tài nguyên biển sâu cho thế hệ tương lai.

Hương Giang (theo doisonggiadinh, arttimes)