Đánh thức "mỏ kim cương" lộ thiên của Hà Nội - Kỳ 2: Kể chuyện nghìn năm bằng công nghệ cần cẩn trọng, tránh đầu tư ồ ạt

Những năm gần đây, công nghệ số đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ trong cách các điểm đến văn hóa tiếp cận công chúng. Thay vì chỉ tham quan và nghe thuyết minh theo lối truyền thống, du khách ngày nay có thể bước vào những hành trình khám phá đầy cảm xúc thông qua trình chiếu 3D Mapping, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI), thuyết minh tự động đa ngôn ngữ hay các tour trải nghiệm ban đêm.

Tại Hà Nội, nhiều di tích như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Di tích Nhà tù Hỏa Lò… đã bắt đầu ứng dụng công nghệ để làm mới trải nghiệm, mở ra hướng đi mới trong phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt đúng vị trí - là công cụ kể chuyện chứ không phải mục tiêu cuối cùng.

Hoàng thành Thăng Long là một trong những điểm đến thu hút nhiều sự chú ý của du khách.

Công nghệ giúp di sản "lên tiếng"

Trao đổi với Người Đưa Tin, TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, cho rằng công nghệ đang mở ra nhiều cơ hội mới cho công tác bảo tồn cũng như phát huy giá trị di sản.

Theo ông, điều quan trọng nhất mà công nghệ mang lại không phải là khiến di sản trở nên hiện đại hơn, mà là giúp công chúng tiếp cận thuận lợi hơn, hiểu sâu hơn và có nhiều trải nghiệm hơn với các giá trị lịch sử, văn hóa.

Trong lĩnh vực bảo tồn, công nghệ hỗ trợ số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu, lưu giữ thông tin khoa học và theo dõi hiện trạng di tích. Đây là nền tảng quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, quản lý và bảo tồn lâu dài.

Ở chiều ngược lại, trong hoạt động phát huy giá trị, các giải pháp như trình chiếu đa phương tiện, mô hình 3D, thực tế tăng cường, thuyết minh số hay nền tảng tương tác đã giúp những câu chuyện lịch sử vốn khô khan trở nên gần gũi, sinh động hơn, đặc biệt đối với giới trẻ và khách quốc tế.

TS. Lê Xuân Kiêu (giữa), Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Tuy nhiên, TS. Lê Xuân Kiêu nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ nội dung. 

"Giá trị cốt lõi của một điểm đến vẫn là câu chuyện văn hóa, lịch sử và bản sắc của di sản. Công nghệ là phương tiện để làm nổi bật những giá trị đó, chứ không phải mục tiêu cuối cùng hay yếu tố thay thế chính di sản", ông nhấn mạnh.

Chuyển đổi số phải bắt đầu từ trải nghiệm của du khách

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy ngành du lịch phát triển, việc ứng dụng công nghệ vào khai thác và phát huy giá trị di sản văn hóa được kỳ vọng sẽ mở ra những trải nghiệm mới, đồng thời nâng cao sức hấp dẫn của các điểm đến. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, hiệu quả thực tế vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do chưa đặt trải nghiệm của du khách làm trung tâm.

Ở góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Đinh Việt Phương, Giám đốc 3DART, cho rằng một hạn chế lớn đang tồn tại ở các di tích, đó là nhiều giải pháp số hiện nay vẫn được xây dựng theo góc nhìn của đơn vị quản lý thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tế của khách du lịch.

Theo ông, không ít ứng dụng được phát triển với nhiều tính năng nhưng chưa thực sự nghiên cứu sâu hành vi của từng nhóm du khách, chưa tạo được cảm xúc khám phá hay khơi gợi mong muốn trải nghiệm điểm đến.

"Các công cụ số hiện nay vẫn chưa chạm được đến cảm xúc của người đi du lịch. Điều khách cần là được khám phá, được trải nghiệm và được kể những câu chuyện hấp dẫn về điểm đến, chứ không chỉ là cung cấp thông tin đơn thuần", ông Đinh Việt Phương nói.

Bên cạnh đó ông Đinh Việt Phương cũng cho rằng công tác chuyển đổi số trong du lịch di sản cần được nhìn nhận theo hai giai đoạn: trước khi du khách đến điểm đến và trong quá trình trải nghiệm tại điểm đến.

Ở giai đoạn đầu, các công nghệ như thực tế ảo có thể tái hiện không gian di sản một cách sinh động, giúp du khách khám phá trước địa điểm, từ đó khơi gợi sự tò mò và mong muốn trực tiếp trải nghiệm. Đồng thời, các nền tảng số cần tích hợp đầy đủ thông tin, xây dựng các tour tham quan, kết nối với dịch vụ đặt vé, khách sạn, phương tiện di chuyển... để hỗ trợ du khách lên kế hoạch thuận tiện.

Khi du khách đã có mặt tại điểm đến, công nghệ tiếp tục đóng vai trò nâng cao chất lượng trải nghiệm. Các giải pháp như trí tuệ nhân tạo, thực tế tăng cường, GPS hay NFC hoàn toàn có thể được ứng dụng để cung cấp thông tin tự động, hướng dẫn tham quan, giới thiệu hiện vật và kể những câu chuyện lịch sử theo cách hấp dẫn hơn.

"Hoàn toàn có thể xây dựng các chatbot AI hoặc hướng dẫn viên ảo để kể câu chuyện của từng điểm đến, giúp khách du lịch tiếp cận thông tin một cách sinh động và cá nhân hóa hơn", ông chia sẻ.

Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp công chúng đến gần hơn với những giá trị cốt lõi của di sản, chứ không phải thay thế bản thân di sản.

Tuy nhiên, hiện nay việc ứng dụng công nghệ vào di sản vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Theo TS. Lê Xuân Kiêu, trước hết là yêu cầu cân bằng giữa đổi mới và bảo tồn bởi di sản là tài sản không thể tái tạo. Mọi giải pháp công nghệ đều cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để không ảnh hưởng đến giá trị gốc cũng như không gian văn hóa của di tích.

Bên cạnh đó là bài toán về nguồn lực. Việc triển khai các giải pháp số không chỉ đòi hỏi kinh phí đầu tư mà còn cần đội ngũ nhân lực am hiểu đồng thời cả lĩnh vực công nghệ và di sản. Nếu thiếu sự phối hợp giữa các nhà khoa học, chuyên gia bảo tồn, đơn vị công nghệ và cơ quan quản lý, nhiều dự án có thể rơi vào tình trạng đầu tư lớn nhưng hiệu quả chưa tương xứng hoặc chưa phù hợp với đặc trưng riêng của từng di tích.

Ngoài ra, công nghệ phát triển rất nhanh, trong khi di sản là giá trị bền vững. Điều đó đòi hỏi các đơn vị quản lý phải có tầm nhìn dài hạn, lựa chọn những giải pháp công nghệ có khả năng cập nhật, mở rộng và sử dụng lâu dài, tránh đầu tư theo xu hướng nhất thời.

"Khi có chiến lược rõ ràng, đội ngũ am hiểu di sản và biết khai thác công nghệ một cách hợp lý thì công nghệ sẽ trở thành công cụ hiệu quả để bảo tồn và phát huy giá trị di sản", TS. Lê Xuân Kiêu bày tỏ.

Đừng biến di sản thành "sân khấu công nghệ"

Trong bối cảnh công nghệ số đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc "đánh thức" di sản. TS. Trịnh Lê Anh, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cũng đưa ra một cảnh báo mạnh mẽ, công nghệ số không phải là một cây gậy thần để thay thế di sản, mà nó đóng vai trò như một "kính hiển vi" và một "cỗ máy thời gian" giúp du khách nhìn thấy những phần di sản đã mất hoặc khó tiếp cận bằng mắt thường.

Ông dẫn ví dụ, hãy tưởng tượng, một bức tường đổ nát hay một nền móng cung điện cũ tại Hoàng thành Thăng Long, dưới lăng kính của công nghệ thực tế tăng cường hay thực tế ảo, bỗng chốc tái hiện lại một không gian nguy nga thời Lý - Trần với đầy đủ quân lính, cờ hoa và nghi lễ triều đình.

Hay như việc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám ứng dụng công nghệ trình chiếu 3D Mapping để kể câu chuyện về đạo học. Đó chính là lúc công nghệ hoàn thành sứ mệnh cao cả nhất của nó: biến "đá sỏi vô tri" thành "lịch sử sống động" và chạm được vào cảm xúc của người xem.

TS. Trịnh Lê Anh cảnh báo về cái bẫy "lạm dụng công nghệ" có thể biến di sản thành một sân khấu trình diễn kỹ thuật vô hồn.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ truyền thông và quản trị, TS. Trịnh Lê Anh đưa ra một cảnh báo về cái bẫy "lạm dụng công nghệ". 

Theo ông, công nghệ chỉ là phương tiện, cảm xúc của con người và giá trị gốc của di sản mới là mục đích. Đừng biến một không gian tâm linh, cổ kính thành một phòng chơi game rực rỡ ánh đèn LED hay những hiệu ứng ảo ảnh cốt chỉ để câu khách nhất thời. 

Công nghệ số chỉ thực sự có giá trị khi nó được dẫn dắt bởi tư duy văn hóa, nó phải là công cụ làm rõ hơn, sâu sắc hơn cái hồn cốt và các tầng lịch sử của di sản, chứ không phải là sự trình diễn kỹ thuật thuần túy làm mờ đi giá trị độc bản của di tích gốc.

"Công nghệ là một công cụ tối tân, nhưng nó phải phục vụ cho cái cốt lõi là giá trị văn hóa, tránh sa vào việc biến di sản thành một sân khấu trình diễn kỹ thuật vô hồn", TS. Trịnh Lê Anh nhấn mạnh.

Di sản không chỉ được giữ gìn...

Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, ông Trần Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội, khẳng định công nghệ chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ chứ không thay thế những giá trị cốt lõi của di tích.

Các giải pháp như thuyết minh tự động, bán vé điện tử, thực tế ảo, trình chiếu 3D Mapping hay hệ thống tương tác số giúp nâng cao trải nghiệm, tăng hiệu quả quản lý và quảng bá điểm đến. Song, nếu lạm dụng công nghệ sẽ làm giảm chiều sâu của trải nghiệm văn hóa.

"Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều tạo nên sức sống của di sản vẫn là con người, là câu chuyện và những giá trị gốc của di tích", ông Hiếu nhấn mạnh.

Ông Trần Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội.

Ông Hiếu cũng khuyến cáo các điểm đến cần tính toán quy mô đầu công nghệ tư phù hợp để tránh lãng phí, đồng thời liên tục đổi mới nội dung nhằm tạo động lực để du khách quay trở lại thay vì chỉ trải nghiệm một lần.

Theo các chuyên gia, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không tồn tại một công thức chung cho mọi di sản. Điều quan trọng là phải lấy công chúng làm trung tâm, kết hợp nghiên cứu khoa học với sáng tạo và lựa chọn những công nghệ phù hợp với đặc trưng riêng của từng điểm đến.

Khi được ứng dụng đúng cách, công nghệ sẽ không làm lu mờ quá khứ mà trở thành "người kể chuyện" giúp những giá trị hàng trăm, hàng nghìn năm tuổi bước ra khỏi những trang sử, sống động trong cảm nhận của công chúng hôm nay. Đó cũng là con đường để di sản Hà Nội không chỉ được gìn giữ mà còn thực sự "thức giấc", trở thành nguồn lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của du lịch và công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.

Quốc Tiệp