Hai câu chuyện giáo dục

Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang.

Chuyện đầu tiên là cuộc thi tốt nghiệp THPT, với điểm nóng là Tuyên Quang.

Bắt đầu từ việc sau khi công bố điểm thi, người ta thấy có cả một "dải ngân hà" điểm 10 môn toán ở trường chuyên Tuyên Quang. Thực ra, với học sinh trường chuyên, môn toán, thì việc được điểm 10 môn toán trong cuộc thi tốt nghiệp là quá bình thường, chỉ có không được điểm 10 mới... bất bình thường, bởi thi tốt nghiệp nó dành cho tất cả mọi đối tượng học sinh, mà đa phần thi tốt nghiệp của ta thì chỉ một vài phần trăm rớt tốt nghiệp, tức đề nó đa phần để cửa cho có học kém tí cũng vẫn được 5 điểm, kém quá mới dưới 5 thì có các môn khác bù để đủ điểm tốt nghiệp. Khoảng điểm 9-10 là dành cho học sinh khá giỏi, mà đã học chuyên thì đương nhiên là giỏi.

Chính vì thế người ta mới phát hiện ra một nước... cờ sai khi thấy Tuyên Quang có tới 154 bài thi đạt điểm 10 môn Toán; riêng Trường THPT chuyên Tuyên Quang có tới 146 bài thi đạt điểm 10 liên tiếp trong dải số báo danh liền nhau; 170 bài thi đạt mức điểm 9,75.

Điểm trung bình của trường chuyên Tuyên Quang ở mức kỷ lục 9,60, vượt xa các trường chuyên tốp đầu cả nước.

Đấy, giá cứ "khiêm tốn" hơn một tí, lùi lại một tí, ý là ít điểm 10 hơn một tí, học sinh các môn chuyên khác chịu 7, 8 điểm thôi chẳng hạn, thì có khi lại... không nổi tiếng như giờ?

Mà trước khi nhập tỉnh, thì Hà Giang đã từng một vụ cũng thuộc loại "đỉnh" khi ấy (năm 2018) rồi, khoảng 347 bài thi của ít nhất 222 thí sinh "được" ảnh hưởng. Giờ thêm "đỉnh" này?

Và người ta mới đặt những câu hỏi, như "Ai đã bẻ gãy những 'hàng rào' bảo vệ kỳ thi tốt nghiệp?", rồi "Có nên thi tốt nghiệp như cũ", rồi "Vai trò thanh tra của các trường đại học"... vân vân...

Và cũng nhiều người đề xuất rằng, tại sao với chủ trương phổ cập giáo dục hiện nay, chúng ta không giao cho trường cấp giấy chứng nhận đã học xong phổ thông trung học cho học sinh, rồi các em cầm giấy ấy vào đời với nhiều nhánh, nhánh nào sẽ tự chịu trách nhiệm tuyển sinh, tuyển dụng cho nhánh ấy theo yêu cầu và uy tín của mình. Chứ hiện nay tổ chức một cuộc thi tốn kém như thế mà chỉ để lấy vài phần trăm học sinh rớt tốt nghiệp thì nó... lãng phí quá.

Kì thi tốt nghiệp THPT của chúng ta hiện nay đang đảm đương đồng thời các mục đích: Xét tốt nghiệp cho học sinh, đánh giá chất lượng dạy và học ở bậc phổ thông và làm căn cứ xét tuyển đại học (ĐH). Nhiều người cho rằng ba mục đích này đang đá nhau, dẫu trong đề có sự phân hóa.

Chưa kể xảy ra những vụ như Tuyên Quang vừa rồi?

Trước đó, ngày 8/7, trong cuộc làm việc với ngành Nội vụ, TBT Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu thay đổi tư duy bằng cấp sang nghề nghiệp. 

Ông nhấn mạnh: "Điểm nghẽn hiện nay không phải thiếu lao động về số lượng mà chủ yếu là thiếu lao động phù hợp với yêu cầu phát triển, thiếu kỹ năng nghề, kỷ luật, tác phong công nghiệp, ngoại ngữ, kỹ năng số, kỹ năng xanh, thiếu kỹ thuật viên, công nhân lành nghề, nhân lực thực hành"...

Chúng ta giờ, chen nhau tốt nghiệp phổ thông, rồi chen nhau vào đại học, rồi ra trường, rồi tăng chất lượng bằng cấp cho các công việc đơn giản, như... Grab, shipper?

Và vụ Tuyên Quang hiện đang rất nóng với việc số bị khởi tố lên tới 19 người. Hôm qua, chính thức, Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội đã kiến nghị điều tra vụ hơn 140 điểm 10 toán ở Tuyên Quang.

Câu chuyện thứ hai cũng của giáo dục là... tìm trường cho con trước thềm năm học mới. Tìm là nói theo ngôn ngữ chính thống, còn ở ngoài dân, phụ huynh ấy, họ gọi bằng từ khác, là... chạy. Chạy trường cho con. Tất nhiên không hẳn, và cũng không phải, là chạy bằng phong bì, mà chạy thật sự, bằng chân, bằng những vòng xe, bằng những đêm không ngủ, những ngày dò tìm thông tin, một cuộc chiến tìm trường để thuận lợi với nơi ở, thuận tiện đưa đón, chưa dám mơ tới trường tốt.

Thì đây, một tờ báo thông tin: "Tuyển sinh lớp 1 bị quá tải, công nhân lo con không được nhập học", theo đó, có phụ huynh bị phân tuyến cách nơi ở tới 12km, có người tới giờ vẫn chưa tìm được trường học cho con.

Hãy hình dung, công nhân, ở nhà trọ, con học lớp 1 cách nhà 12km, làm sao mà đưa đón rồi vẫn phải kịp đi làm, chưa kể tăng ca, bù giờ?

Nhưng lớp 1 vẫn chưa căng bằng vào lớp 10, dẫu năm nay, như một số giáo viên cho biết, do dịch covid nên cái lứa tuổi vào lớp 1 năm nay giảm đi nhiều so với các năm trước.

Cũng chính TBT Chủ tịch nước Tô Lâm đã biết rõ thực trạng này khi ông phát biểu tại buổi tiếp xúc cử tri Hà Nội sáng 4/5: "Đang chuẩn bị vào kỳ thi lớp 10 nhưng lại căng thẳng hơn cả thi đại học, tại sao lại tạo tâm lý bất an như vậy, không những nặng nề cho học sinh, phụ huynh mà còn gây khó khăn cho thầy, cô". Ông cũng thấy rõ là nguyên nhân chính là do thiếu trường thiếu lớp, thiếu cả giáo viên. Đây là vấn đề năm nào cũng căng, và có vẻ như năm sau... căng hơn năm trước, vì dân số tăng mà trường lớp tăng không kịp.

Và từ đó ông yêu cầu: "rà soát toàn bộ hệ thống để bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên cho học sinh đến trường. Khi bảo đảm đủ điều kiện học tập, áp lực thi cử sẽ giảm theo. Học sinh chưa đạt yêu cầu cần được bồi dưỡng để tiến bộ, học sinh khá giỏi cần được phát triển thành nhân lực chất lượng cao, thay vì tạo áp lực dồn nén trong mỗi mùa thi. Nếu không bảo đảm cơ hội học tập, học sinh sau lớp 9 hoặc 10 có thể phải ở nhà, kéo theo nhiều hệ lụy xã hội".

Việc thi vào lớp 10 căng thẳng, khó khăn như hiện nay rõ ràng là rất đáng báo động. Bởi như TBT Tô Lâm nói trong cuộc tiếp xúc cử tri hôm ấy là, "việc thi cử là để đánh giá chất lượng giảng dạy, không phải là một biện pháp để loại học sinh".

Và cũng về giáo dụng, ông phát biểu "Đặc biệt, chi phí học tập, dạy thêm, học thêm, thi cử và tuyển sinh vẫn còn gây áp lực lớn cho gia đình và xã hội; còn tình trạng cạnh tranh vào trường công, trường chất lượng cao và việc chênh lệch chất lượng giữa các trường; môi trường giáo dục còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn, văn hóa ứng xử và sức khoẻ tâm lý; bạo lực học đường diễn biến phức tạp".

Tức còn rất nhiều vấn đề đặt lên vai của bộ Giáo dục, và chúng ta mong rằng, con cháu chúng ta, sẽ phơi phới "Mỗi ngày đến trường là một ngày vui", còn phụ huynh thì yên tâm vào đầu mỗi năm học, không phải... chạy nữa, chỉ ngồi trên máy tính hoặc điện thoại, đăng ký trường học cho con, cháu... xong rồi yên tâm đi làm...

Chuẩn bị mail bài này đi thì tôi nhận được hai thông tin từ nghị trường quốc hội sáng 14/7. Một là Thủ tướng chính phủ sẽ làm việc với Tuyên Quang về vụ 140 điểm mười môn toán. Và 2, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, việc thi tốt nghiệp THPT giúp đánh giá quá trình học tập và theo hướng chỉ kiểm tra kiến thức và đánh giá, phân loại trình độ của học sinh. Từ đó, giúp đánh giá lại chất lượng đào tạo của các cơ sở giáo dục và có sự điều chỉnh cho đúng hướng. Còn tuyển sinh đại học nên thuộc thẩm quyền của các cơ sở giáo dục đại học. Nếu tách hai cuộc thi sẽ không có nguy cơ lặp lại việc mưa điểm mười như Tuyên Quang...

*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả!