Sửa Luật An toàn thực phẩm: Lấy người dân làm trung tâm, phòng ngừa làm trọng tâm

Người Đưa Tin (NĐT) đã có cuộc trao đổi với ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) xoay quanh các chính sách lớn được đề xuất trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Giải pháp căn cơ để bảo vệ sức khỏe nhân dân

NĐT: Thưa đại biểu, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm lần này có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh các vụ việc vi phạm an toàn thực phẩm vẫn diễn biến phức tạp thời gian qua?

ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh: Theo tôi, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm vào thời điểm này là rất cần thiết và cũng là đòi hỏi cấp bách từ thực tiễn.

Thời gian gần đây, hàng loạt vụ việc gây bức xúc trong dư luận đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về những lỗ hổng trong công tác quản lý.

Có thể kể đến vụ việc đường dây đưa dầu thực vật dùng cho thức ăn chăn nuôi "phù phép" thành dầu ăn cho người với quy mô hàng chục nghìn tấn, chủ yếu cung cấp cho các bếp ăn tập thể, nhà hàng và cơ sở chế biến thực phẩm.

Hay trước đó là các vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm bảo vệ sức khỏe giả, quảng cáo sai sự thật đối với thực phẩm, cùng nhiều vụ ngộ độc thực phẩm tại trường học, bếp ăn tập thể, khu công nghiệp xảy ra ở nhiều địa phương.

Điều đáng suy nghĩ là phần lớn các vụ việc này chỉ được phát hiện khi hậu quả đã xảy ra hoặc sau quá trình điều tra của cơ quan chức năng. Điều đó cho thấy chúng ta vẫn đang thiên về phản ứng sau vi phạm hơn là chủ động phòng ngừa rủi ro.

ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (Ảnh: Hoàng Bích).

Tôi cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở ý thức của một bộ phận doanh nghiệp hay cá nhân vì lợi nhuận mà bất chấp sức khỏe cộng đồng. Quan trọng hơn, đó là những bất cập của cơ chế quản lý.

Trong nhiều năm qua, công tác quản lý an toàn thực phẩm được phân công cho nhiều bộ, ngành theo từng nhóm sản phẩm: Bộ Y tế quản lý nhóm thực phẩm thuộc lĩnh vực y tế; Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý nông sản, thủy sản; Bộ Công Thương quản lý nhiều nhóm thực phẩm chế biến và lưu thông trên thị trường…

Bên cạnh đó, còn có chính quyền địa phương, lực lượng quản lý thị trường, công an, hải quan, cơ quan kiểm dịch… cùng tham gia quản lý.

Mô hình này từng có những ưu điểm nhất định, nhưng thực tiễn cũng bộc lộ tình trạng một bữa ăn có nhiều cơ quan cùng quản lý nhưng khi xảy ra sự cố lại khó xác định rõ trách nhiệm của từng khâu.

Một bữa cơm của người dân có thể gồm rau, thịt, thủy sản, dầu ăn, gia vị, thực phẩm chế biến… Mỗi loại lại thuộc phạm vi quản lý của cơ quan khác nhau. Khi từng mắt xích được quản lý riêng lẻ mà thiếu dữ liệu liên thông, thiếu cơ chế phối hợp và truy xuất toàn chuỗi thì rất dễ xảy ra tình trạng chồng chéo ở nơi này nhưng bỏ sót ở nơi khác.

Chính vì vậy, tôi cho rằng việc sửa đổi Luật lần này không chỉ nhằm bổ sung thêm một số quy định kỹ thuật mà quan trọng hơn là đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ quản lý theo từng khâu, từng thủ tục sang quản lý toàn bộ chuỗi thực phẩm dựa trên đánh giá nguy cơ, ứng dụng công nghệ số và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể.

Đó mới là giải pháp căn cơ để bảo vệ sức khỏe nhân dân trong bối cảnh phương thức sản xuất, kinh doanh thực phẩm đang thay đổi rất nhanh.

NĐT: Trong các nhóm chính sách mới của dự thảo Luật, đại biểu đánh giá đâu là điểm đột phá nhất và vì sao?

ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh: Điểm đột phá lớn nhất của dự thảo Luật là chuyển mạnh từ mô hình tiền kiểm sang quản lý dựa trên nguy cơ, tăng cường hậu kiểm và quản lý theo toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm. Đây là sự thay đổi rất căn bản trong triết lý quản lý.

Trước đây, chúng ta dành khá nhiều nguồn lực cho việc cấp phép, xác nhận hồ sơ, công bố sản phẩm trước khi lưu thông. Tuy nhiên, thực tế cho thấy một sản phẩm có đầy đủ hồ sơ vẫn có thể bị thay đổi nguyên liệu, thay đổi quy trình hoặc gian lận trong quá trình sản xuất, vận chuyển và phân phối.

Dự thảo Luật tăng cường hậu kiểm và quản lý theo toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm (Ảnh: Hữu Thắng).

Những vụ việc như dầu ăn dùng cho chăn nuôi được đưa vào bếp ăn tập thể hay nhiều sản phẩm giả lưu hành trên thị trường đã cho thấy chỉ dựa vào tiền kiểm là chưa đủ.

Quản lý dựa trên nguy cơ sẽ giúp cơ quan quản lý sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn. Thay vì kiểm tra dàn trải, sẽ tập trung vào những nhóm thực phẩm có nguy cơ cao, những cơ sở từng vi phạm, những chuỗi cung ứng có dấu hiệu bất thường hoặc những lĩnh vực nhạy cảm như thương mại điện tử, bếp ăn tập thể, thức ăn đường phố.

Tôi cũng đánh giá rất cao việc dự thảo Luật gắn quản lý nguy cơ với chuyển đổi số. Khi cơ sở dữ liệu về sản phẩm, doanh nghiệp, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc được kết nối đồng bộ, cơ quan quản lý sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào các đợt thanh tra định kỳ mà có thể phát hiện sớm dấu hiệu bất thường thông qua dữ liệu.

Nói cách khác, nếu trước đây chúng ta quản lý chủ yếu bằng hồ sơ giấy thì trong tương lai cần quản lý bằng dữ liệu, bằng công nghệ và bằng đánh giá rủi ro. Đây cũng là xu hướng quản lý hiện đại mà nhiều quốc gia đang áp dụng.

Mong tạo ra 3 chuyển biến lớn

NĐT: Đại biểu kỳ vọng việc sửa đổi Luật lần này sẽ tạo ra những chuyển biến cụ thể gì trong việc bảo vệ sức khỏe người dân và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh thực phẩm?

ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh: Tôi kỳ vọng Luật sau khi được thông qua sẽ tạo ra 3 chuyển biến lớn.

Thứ nhất, chuyển từ tư duy "xử lý vi phạm" sang "ngăn ngừa vi phạm". Một hệ thống pháp luật tốt không phải là hệ thống xử phạt được nhiều nhất, mà là hệ thống khiến các hành vi vi phạm khó có cơ hội xảy ra. Khi truy xuất nguồn gốc minh bạch hơn, hậu kiểm thường xuyên hơn và trách nhiệm được xác định rõ hơn thì những hành vi gian lận sẽ bị phát hiện sớm, giảm nguy cơ gây hậu quả lớn cho xã hội.

Thứ hai, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp. Tôi cho rằng doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng mà phải chịu trách nhiệm đối với toàn bộ chuỗi sản xuất, chế biến, bảo quản và phân phối. Uy tín của doanh nghiệp ngày nay không chỉ được đo bằng doanh thu mà còn bằng mức độ bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng.

Những doanh nghiệp làm ăn chân chính cần được tạo điều kiện giảm bớt các thủ tục không cần thiết; ngược lại, những trường hợp cố tình vi phạm phải bị xử lý nghiêm để tạo môi trường cạnh tranh công bằng.

ĐBQH kỳ vọng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) sau khi được thông qua sẽ tạo ra 3 chuyển biến lớn (Ảnh: Hữu Thắng).

Thứ ba, kỳ vọng Luật sẽ góp phần khắc phục tình trạng chồng chéo trong quản lý Nhà nước. Khi trách nhiệm của từng cơ quan được phân định rõ, dữ liệu được liên thông và cơ chế phối hợp được hoàn thiện, sẽ hạn chế tình trạng "nhiều người cùng quản nhưng không ai chịu trách nhiệm đến cùng". Người dân cần một hệ thống quản lý thống nhất, minh bạch và có khả năng phản ứng nhanh trước các nguy cơ mất an toàn thực phẩm. Sức khỏe nhân dân là vốn quý nhất.

Do đó, tôi mong rằng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) sẽ không chỉ là sửa đổi về kỹ thuật lập pháp, mà sẽ tạo ra một bước chuyển thực chất trong quản trị an toàn thực phẩm, lấy người dân làm trung tâm, lấy phòng ngừa làm trọng tâm và lấy khoa học, công nghệ làm nền tảng để xây dựng một môi trường thực phẩm an toàn, minh bạch và đáng tin cậy.

NĐT: Xin trân trọng cảm ơn đại biểu!