Băn khoăn trước thềm năm học mới...

Thấy các cháu ngoại tôi ở Cần Thơ, ngày 1/8 này bắt đầu vào học lại. Trường tư, các cháu được nghỉ khoảng 2 tháng. Trường công thì tất nhiên lịch khai giảng vẫn là ngày 5/9. Trước đấy tùy trường, các cháu có thể tới lớp học trước một, hai tuần.

Để trẻ đến trường mỗi ngày là một ngày vui. Ảnh minh họa

Giáo viên cũng được nghỉ 2 tháng, tháng 8 quay lại trường, nhưng trước đó, tháng 6 họ cũng còn phải làm công tác tuyển sinh.

Và nước ta, bao giờ cũng thế, chuyện tuyển sinh đầu năm, nhất là các lớp đầu cấp cũng đầy… gian nan. Lý do: Thiếu trường, lớp, nhất là ở các thành phố lớn, ở các phường đông dân.

Đầu năm học này, các địa phương biên giới sẽ được tiếp nhận các ngôi trường mới khang trang. Vấn đề ở đây bây giờ là vận động đủ học sinh trong độ tuổi đến lớp.

Cuối năm học vừa qua, sự việc choáng váng diễn ra ở kỳ thi tốt nghiệp là gian lận ở Tuyên Quang, đến mức Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng phải lên tận nơi chỉ đạo và cho rằng "đây là vụ tiêu cực hết sức nghiêm trọng". Ông yêu cầu "phải xác minh đầy đủ, khách quan, bản chất của vụ việc vi phạm quy chế kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 xảy ra tại điểm thi của trường THPT chuyên Tuyên Quang; bảo đảm công bằng, công khai, đúng quy định của pháp luật, xử lý nghiêm minh các tổ chức, cá nhân có sai phạm, "không có vùng cấm, không có ngoại lệ, không bỏ lọt sai phạm"".

Và sau Tuyên Quang thì lẻ tẻ phát hiện ở vài nơi nữa, như Quảng Trị, Quảng Ninh, Khánh Hòa, Cà Mau…, trong đó, ngoài vụ Tuyên Quang đã khởi tố tới 27 người, thì Quảng Trị cũng đã khởi tố 2 giáo viên.

Nói thật là hết sức đau xót. Những giáo viên bị khởi tố ấy, họ vừa đáng giận vừa đáng thương. Cái món thi tốt nghiệp THPT của chúng ta ấy, nó như là một phép thử, thử cả học trò, giáo viên, ngành giáo dục và toàn xã hội.

Có một số người đề xuất: Bỏ cuộc thi tốt nghiệp ấy đi. Tốn bao nhiêu tiền bạc, công sức mà chỉ để "chọn" ra một hoặc vài phần trăm học sinh không đỗ thì lãng phí quá. Nhưng Bộ Giáo dục, trong thông báo mới nhất, vẫn cho rằng: Việc tiếp tục duy trì quy định về kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa phù hợp với chủ trương của Đảng, quy định của luật nhằm bảo đảm sự thống nhất trong đánh giá chuẩn đầu ra giáo dục phổ thông, nâng cao chất lượng và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước về giáo dục trong giai đoạn mới. Bởi "Nếu không thi sẽ không học và không dạy". Theo Bộ thì, một dây chuyền sản xuất dù có 99% sản phẩm đạt chuẩn cũng không ai bỏ đi khâu kiểm tra sản phẩm đầu ra.

Và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã khẳng định: "Đã học thì phải thi, phải có kiểm tra đánh giá, nhưng thi là để đánh giá kết quả học tập, đánh giá việc dạy và học, xem học sinh đạt chuẩn hay chưa, chứ không phải tổ chức thi để loại nhau".

Rồi một thông tin cũng… choáng váng, là năm học này có tới hơn 11 ngàn hiệu trưởng, hiệu phó sẽ trở về trực tiếp đứng lớp sau khi đề án sáp nhập các trường hoàn thành. Tin này cũng gây ra tranh cãi, một số thì cho rằng như thế sẽ tăng cường chất lượng cho đội ngũ giáo viên. Một số khác thì cho rằng… chưa chắc. Làm cán bộ quản lý lâu không dạy cũng có, một số thì… dạy yếu nên "chạy" lên làm quản lý cũng có? nên việc dạy bây giờ là khó khăn với họ, là tội cho học trò? Là các ý kiến xì xào thế, chứ tôi thì tin rằng, từ giáo viên lên hiệu phó hiệu trưởng rồi quay lại trực tiếp đứng lớp thì nó sẽ vững hơn! Và tôi cũng quen một số hiệu trưởng, hiệu phó các trường ở thành phố, đa phần họ là giáo viên có năng lực rồi được đề bạt.

Một tờ báo cho biết "Bộ GD&ĐT cũng nhìn nhận tồn tại khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đội ngũ công chức phụ trách giáo dục cấp xã không có trình độ chuyên môn về giáo dục chiếm tỉ lệ rất cao (khoảng 40%). Trong đó nhiều xã bố trí một công chức phụ trách nhiều lĩnh vực gồm có lĩnh vực giáo dục làm ảnh hưởng đến tiến độ, chất lượng công việc. Ví dụ như Quảng Trị có 88/88 xã, Hà Tĩnh có 57/69 xã, Tp.Hải Phòng có 76/114 xã; Tp.HCM có 80/168 xã, Gia Lai có 99/135 xã. Cá biệt Đồng Nai có 2 xã không có công chức phụ trách giáo dục".

Công cuộc sáp nhập đang vào hồi "nóng" trên nhiều bình diện. Và nó là xu thế không thể đảo ngược, là việc làm đúng. Vấn đề bây giờ là làm sao để đúng người, đúng việc, đúng năng lực và có cơ chế đánh giá minh bạch. Khi đội ngũ được sử dụng hợp lý, được bồi dưỡng thường xuyên và được trao quyền đi đôi với trách nhiệm, những áp lực của năm học mới sẽ không còn chỉ là những "băn khoăn", mà sẽ trở thành động lực để toàn ngành cùng hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục một cách bền vững.

Sau vụ trường chuyên Tuyên Quang đến tin tỉnh Đắk Lắk chỉ có 2,25 điểm thi đầu vào môn chuyên cũng vẫn đậu vào trường chuyên thì lại có ý kiến quay lại bàn về việc có cần duy trì hệ thống trường chuyên ở các tỉnh nữa không (trước mỗi tỉnh một trường, giờ sáp nhập, số trường chuyên tăng lên tùy tỉnh), hoặc cụ thể hơn nữa là các môn như Sử, Địa… có cần chuyên hay không? Rồi có nên và cần mở các lớp không chuyên trong trường chuyên không?

Và lại cũng có ý kiến bàn trở lại về việc thi trắc nghiệm. Ngay môn Toán, môn tưởng là dễ thi trắc nghiệm nhất thì hồi còn sống, thầy giáo Toán nổi tiếng, PGS.Văn Như Cương đã có nhiều ý kiến phản đối. Ông cho rằng, thi trắc nghiệm là sẽ "Triệt tiêu tư duy logic và cái hay của Toán học. Với Toán học thì cách giải mới là quan trọng. Cách giải đúng nhưng đáp án sai, giáo viên vẫn có thể cho điểm. Còn đáp án đúng mà lời giải sai thì giáo viên sẽ không cho điểm". Và "Nếu cứ thi trắc nghiệm tràn lan, học sinh của chúng ta sẽ không viết nổi một câu văn, không biết chứng minh một phép toán" vân vân. Môn Toán còn thế huống gì môn Văn. Một Tiến sĩ Toán học bạn tôi cho biết: Ông đã từng phát biểu nhiều lần trong các hội thảo toán học, và viện Toán học lúc đó đã có hẳn một kiến nghị gửi Bộ Giáo dục&Đào tạo về việc này.

Tất nhiên, để thay đổi từ thi tự luận sang thi trắc nghiệm, đội ngũ chuyên gia của Bộ Giáo dục&Đào tạo cũng đã phải nghiên cứu nát nước, tính toán trên nhiều bình diện để đưa ra phương án được cho là tối ưu nhất như bây giờ?

Một băn khoăn nữa được các thầy cô giáo trực tiếp đứng lớp tiếp tục… băn khoăn là dạy tích hợp. Rằng giáo án vẫn nặng hình thức (tích hợp nhiều "món" trong một tiết, như tích hợp năng lực số, tích hợp AI, tích hợp an ninh quốc phòng, tích hợp giáo dục đạo đức lối sống,… Một tiết dạy 45 phút, nhưng giáo án có khi tới 11 trang A4 vì phải đủ các tích hợp), chưa kể giáo viên được đào tạo dạy môn Hóa phải dạy thêm môn Lý, môn Sử phải dạy thêm môn Địa và ngược lại…

Một cô giáo, tổ trưởng bộ môn một ngôi trường lớn, khi nghe tôi đặt vấn đề về những băn khoăn trước năm học mới, sau khi kể về những băn khoăn thì kết luận: "Dẫu từng câu chuyện còn "băn khoăn", nhưng tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: Làm thế nào để mỗi quyết sách của giáo dục cuối cùng đều hướng đến người học. Thi cử, trường chuyên, chương trình giáo dục, đội ngũ quản trị... tất cả chỉ thực sự có ý nghĩa khi học sinh được học trong một môi trường công bằng, chất lượng và nhân văn hơn".

Và chúng ta hy vọng năm học mới này, như phát biểu của Bộ trưởng Bộ Giáo dục Hoàng Minh Sơn, ngành sẽ trả lại chất lượng giáo dục thực chất cho học sinh, xây dựng một hệ thống "học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật"…

* Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả!