Giải bài toán "học thật, thi thật, nhân tài thật" bắt đầu từ đạo đức và sự minh bạch trong giáo dục

Thông điệp "học thật, thi thật, nhân tài thật" được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo năm 2026 vừa qua không chỉ nhận được sự đồng tình của dư luận mà còn gióng lên hồi chuông về yêu cầu khôi phục những giá trị cốt lõi của giáo dục.

Xung quanh vấn đề này, Người Đưa Tin đã có cuộc trao đổi với GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam.

PV: Thưa GS. TS Phạm Tất Dong, thông điệp "học thật, thi thật, nhân tài thật" không phải lần đầu được đề cập đến, tuy nhiên tại sao điều này vẫn được nhấn mạnh và thu hút sự quan tâm của dư luận?

GS.TS Phạm Tất Dong: Việc Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu xây dựng một hệ thống "học thật, thi thật, nhân tài thật" đã phản ánh đúng những vấn đề mà giáo dục Việt Nam đang phải đối mặt.

Đây không phải là khẩu hiệu mới, nhưng vẫn phải tiếp tục nhận được sự quan tâm của dư luận bởi những biểu hiện của "bệnh thành tích", gian lận thi cử và sự lệch chuẩn trong giáo dục vẫn chưa được khắc phục triệt để.

Sau những vụ gian lận thi cử nghiêm trọng tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình năm 2018, nhiều người từng kỳ vọng đó sẽ là hồi chuông cảnh tỉnh đủ mạnh để chấn chỉnh toàn ngành. Thế nhưng, thực tế cho thấy các hành vi tiêu cực vẫn tiếp tục tái diễn, thâm chí ngày càng tinh vi hơn.

"Đó là một căn bệnh trầm kha của giáo dục. Chúng ta từng nghĩ những vụ việc trước đây đã đủ để cảnh tỉnh, nhưng thực tế lại cho thấy tiêu cực vẫn tái diễn. Điều đó cho thấy cuộc chiến chống bệnh thành tích và gian lận trong giáo dục vẫn còn rất nhiều việc phải làm", GS.TS Phạm Tất Dong nhấn mạnh.

GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam (Ảnh: NVCC).

PV: Một trong những yêu cầu được Bộ trưởng nhấn mạnh là chấm dứt tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích. Theo ông, đâu là nguyên nhân sâu xa khiến "bệnh thành tích" tồn tại nhiều năm qua?

GS.TS Phạm Tất Dong: Theo tôi, nguyên nhân khiến "bệnh thành tích" tồn tại suốt nhiều năm là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng.

Thứ nhất là sự tham lam của một bộ phận người làm công tác quản lý giáo dục. Họ không chỉ chạy theo những con số đẹp, những thành tích để được khen thưởng mà còn để đồng tiền chi phối biến nhà trường thành một cái "chợ", nơi mà mọi thứ đều có giá và có thể thương lượng. Khi đồng tiền lấn át đạo đức thì các giá trị giáo dục cũng bị đảo lộn.

Thứ hai là thể chế và mục đích của kỳ thi. Chúng ta đang tổ chức thi để cạnh tranh và loại bỏ chứ không phải để đánh giá chất lượng và phân luồng. Khi học chỉ để vượt qua kỳ thi, thay vì học để làm việc, để phát triển năng lực, thì mọi thủ đoạn tiêu cực đều có thể nảy sinh.

Thứ ba là năng lực quản trị giáo dục chưa thực sự minh bạch. Chính sự thiếu minh bạch trong quản lý đã làm suy giảm niềm tin và kéo theo sự xuống cấp về đạo đức trong nhà trường.

Điều khiến tôi đau xót nhất là gian lận thi cử không chỉ vi phạm quy chế mà còn cướp đi cơ hội của những học sinh xứng đáng.

Nhiều người ví von rằng gian lận thi cử chẳng khác nào "ăn cắp tương lai của học sinh này để trao cho học sinh khác". "Đó là điều rất đau xót đối với những người làm giáo dục. Khi nhà trường để mất đạo đức và lương tâm nghề nghiệp thì mọi giá trị giáo dục đều bị đảo lộn", ông nhấn mạnh.

PV: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nhấn mạnh: "Thi là để đánh giá việc dạy và học, chứ không phải tổ chức thi để loại nhau". Theo ông, quan điểm này cần được cụ thể hóa như thế nào trong các kỳ thi và phương thức tuyển sinh hiện nay?

GS.TS Phạm Tất Dong: Tôi hoàn toàn đồng tình với quan điểm sâu sắc này. Đây chính là kim chỉ nam cho việc đổi mới căn bản kỳ thi.

Trước hết, chúng ta phải thay đổi nhận thức, không nên dạy một đằng, thi một nẻo. Nhiều năm qua, đề thi thường vượt quá yêu cầu của sách giáo khoa, vô tình đẩy học sinh và phụ huynh vào vòng xoáy dạy thêm, học thêm đầy áp lực và tốn kém. Mục tiêu của giáo dục phổ thông là trang bị kiến thức nền tảng, thiết thực, giúp học sinh "học để làm" và hình thành kỹ năng sống. Đừng biến giáo dục phổ thông thành một kỳ thi sát hạch chạy đua kiến thức ngoài sách giáo khoa.

"Không nên dạy một đằng nhưng thi một nẻo. Khi đề thi vượt quá chương trình thì học sinh buộc phải học thêm. Điều đó làm méo mó mục tiêu của giáo dục phổ thông", ông nói.

Về phương thức tuyển sinh hiện nay, theo tôi cần kết hợp giữa kết quả học tập trong suốt quá trình và kết quả kỳ thi tốt nghiệp của học sinh.

"Học bạ phản ánh cả quá trình học tập, còn kỳ thi phản ánh năng lực tại một thời điểm. Chỉ khi kết hợp cả hai mới có thể đánh giá tương đối đầy đủ thực lực của học sinh", GS.TS Phạm Tất Dong bày tỏ.

Nếu chỉ sử dụng học bạ thì nguy cơ làm đẹp điểm số sẽ rất lớn, còn nếu chỉ dựa vào một kỳ thi thì kết quả có thể chịu ảnh hưởng của yếu tố tâm lý hoặc may rủi.

Bên cạnh đó, giáo dục hiện đại cần khuyến khích học sinh tự học, khai thác tri thức từ trí tuệ nhân tạo (AI) và Google hay các nguồn học liệu khác, nhưng nội dung kiểm tra phải bám sát chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông.

"Khi mục tiêu học là để thi, thay vì học để làm, thì mọi cách thức tiêu cực đều có thể nảy sinh", ông nhận định.

Theo GS.TS Phạm Tất Dong việc tuyển sinh cần kết hợp giữa kết quả học tập trong suốt quá trình và kết quả kỳ thi tốt nghiệp học sinh (Ảnh: Hữu Thắng).

PV: Khi nói đến "nhân tài thật", nhiều người cho rằng việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tài hiện nay vẫn còn nặng về điểm số, giải thưởng. Theo ông, hệ thống giáo dục cần đổi mới cách đánh giá học sinh như thế nào để phát hiện và bồi dưỡng nhân tài?

GS.TS Phạm Tất Dong: Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ số phát triển như vũ bão, khái niệm nhân tài phải được nhìn nhận theo cách hoàn toàn mới.

Nhân tài không còn chỉ là người học thật giỏi một môn hay đạt nhiều giải thưởng, như các trường chuyên hiện nay đang đào tạo. Nhân tài phải có kiến thức liên ngành và xuyên ngành, có một chuyên môn sâu nhưng phải có tầm nhìn rộng.

Quan trọng hơn, nhân tài phải là người có khả năng điều khiển AI. Họ phải biết đặt ra những câu hỏi đúng đắn, có giá trị để AI thực hiện. Đó là kỹ năng đặt vấn đề, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo.

"AI chỉ làm theo câu lệnh. Người tài là người biết đặt ra những câu hỏi đúng, có giá trị và định hướng được AI giải quyết vấn đề theo mục tiêu của mình", ông nói.

Do đó, tôi đề xuất cần chuyển các trường chuyên thành những "vườn ươm tài năng", tập trung đào tạo nguồn nhân lực cho các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, logistics, công nghệ cao...

Các vườn ươm này cần được kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp và các trường đại học lớn trong và ngoài nước để học sinh được tiếp cận môi trường nghiên cứu, thực hành và đổi mới sáng tạo ngay từ sớm.

"Khi doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo, còn nhà trường được tiếp cận với khoa học công nghệ và thực tiễn sản xuất thì việc phát hiện, bồi dưỡng nhân tài mới thực sự hiệu quả. Bởi suy cho cùng, doanh nghiệp mới là đơn vị thực sự cần nhân tài và họ sẽ là "bến đỗ" để các tài năng phát triển", GS.TS Phạm Tất Dong nhấn mạnh.

PV. Cuối cùng, theo ông để hiện thực hóa mục tiêu "học thật, thi thật, nhân tài thật", ngành giáo dục cần bắt đầu từ đâu?

GS.TS Phạm Tất Dong: Để biến "học thật, thi thật, nhân tài thật" từ khẩu hiệu thành hiện thực, chúng ta cần một cuộc "đại phẫu" toàn diện, không chỉ dừng lại ở các biện pháp hành chính hay siết chặt quy chế thi cử, mà cần phải khôi phục đạo đức và lương tâm nhà giáo, để mỗi người thầy, người cán bộ quản lý nhận thức được sứ mệnh cao cả của mình, chấm dứt tư tưởng biến giáo dục thành một công cụ kinh doanh hay mưu cầu lợi ích cá nhân.

Bên cạnh đó cần thực hiện minh bạch và công bằng về tuyển sinh và thi cử, một cách quyết liệt và sát với thực tế. Đồng thời, đổi mới căn bản cách đánh giá và phát hiện nhân tài, hướng tới một xã hội học tập, coi trọng năng lực thực chất và phẩm chất đạo đức hơn là những tấm bằng hay thành tích hình thức.

Chỉ khi trả lại sự trung thực trong học tập, công bằng trong thi cử, đề cao đạo đức người thầy và xây dựng một môi trường giáo dục minh bạch thì mục tiêu "học thật, thi thật, nhân tài thật" mới có thể trở thành hiện thực.

PV: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của GS.TS Phạm Tất Dong!