Cấm trưng bày thuốc lá phải đi cùng kiểm soát thị trường bất hợp pháp

Từ trưng bày giới hạn đến che khuất hoàn toàn

Dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất cấm các cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức. 

Mục tiêu của chính sách là giảm mức độ hiện diện của sản phẩm, hạn chế quảng bá trá hình và ngăn ngừa khả năng người trẻ tiếp cận thuốc lá.

Lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội tăng cường kiểm tra, xử lý các hành vi kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá nhập lậu trên địa bàn (Ảnh: Thanhtra.com.vn).

Theo quy định hiện hành, điểm bán được phép trưng bày nhưng không vượt quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Vi phạm có thể bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng và đình chỉ hoạt động kinh doanh liên quan từ 1 đến 3 tháng, theo quy định tại Nghị định số 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026. Như vậy, hệ thống hiện hành đang quản lý theo nguyên tắc trưng bày giới hạn, trong khi dự thảo mới chuyển sang nguyên tắc cấm trưng bày.

Khi toàn bộ sản phẩm hợp pháp phải được cất khỏi tầm nhìn, hoạt động kinh doanh thuốc lá tại điểm bán sẽ chuyển từ không gian có thể quan sát sang các tủ, ngăn chứa hoặc khu vực kín. Sự thay đổi này không chỉ liên quan đến cách bố trí quầy kệ mà còn đặt ra yêu cầu mới về lưu trữ, chứng từ và quy trình cung cấp thông tin cho khách hàng tại điểm bán.

Cần kiểm soát thị trường bất hợp pháp

Một hệ quả cần được cân nhắc là sự xáo trộn đối với các điểm bán tuân thủ pháp luật. Các cơ sở hợp pháp phải điều chỉnh quầy hàng, quy trình bảo quản, chứng từ và cách cung cấp thông tin; trong khi người bán hàng lậu vốn đã hoạt động kín, không giấy phép và không tuân thủ quy định trưng bày gần như không phải thay đổi phương thức kinh doanh.

Trao đổi với Người Đưa Tin, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga - Phó trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội Tp. Hải Phòng cho biết, thị trường thuốc lá còn có thuốc lá nhập lậu, hàng giả và hàng không rõ nguồn gốc. 

Do đó, theo đại biểu Việt Nga, chính sách mới nhất thiết phải đi kèm các biện pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp. Đây không phải là hai nhiệm vụ tách rời mà là hai bộ phận của cùng một chính sách quản lý thị trường thuốc lá.

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga (Ảnh: Hữu Thắng).

Thuốc lá nhập lậu thường không chịu thuế, không tuân thủ quy định về cảnh báo sức khỏe, nguồn gốc và chất lượng, nên có thể được bán với giá thấp và dễ tiếp cận hơn. WHO cảnh báo thị trường bất hợp pháp làm suy yếu chính sách kiểm soát thuốc lá, gây thất thu ngân sách và tạo điều kiện để sản phẩm không được kiểm soát tiếp cận người tiêu dùng.

Do đó, đại biểu cho rằng cần triển khai đồng bộ một số nhóm giải pháp: Trước hết, phải hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc đối với toàn bộ chuỗi cung ứng thuốc lá, từ sản xuất, nhập khẩu, phân phối đến bán lẻ. Tem thuế và mã truy xuất phải có khả năng kiểm tra nhanh bằng công nghệ, hạn chế tình trạng làm giả hoặc tái sử dụng.

Tiếp đó, cần kiểm soát chặt các tuyến, địa bàn và phương thức vận chuyển có nguy cơ cao; tăng cường phối hợp giữa hải quan, công an, quản lý thị trường, cơ quan thuế và chính quyền địa phương.

Đồng thời, phải kiểm soát việc rao bán thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả và sản phẩm không rõ nguồn gốc trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến.

Cần làm rõ trách nhiệm của chủ điểm bán khi kinh doanh thuốc lá không có hóa đơn, chứng từ hoặc không xác định được nguồn gốc. Với cơ sở tái phạm, phải xem xét thu hồi giấy phép kinh doanh thuốc lá.

Cùng với xử lý người bán, cần tập trung điều tra, triệt phá các đầu mối tổ chức, kho chứa và đường dây cung ứng lớn, bởi nếu chỉ xử lý từng điểm bán nhỏ lẻ thì nguồn hàng bất hợp pháp vẫn tiếp tục được bổ sung.

Mặt khác, cơ quan quản lý phải thường xuyên khảo sát quy mô thị trường bất hợp pháp bằng phương pháp độc lập, minh bạch, có khả năng kiểm chứng. Không nên xây dựng chính sách chỉ dựa trên số liệu hoặc đánh giá do các chủ thể có lợi ích kinh tế trực tiếp cung cấp.

"Không thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách chỉ đóng cánh cửa của thị trường hợp pháp nhưng để ngỏ cánh cửa của thị trường bất hợp pháp. Hai cánh cửa ấy phải được kiểm soát đồng thời", đại biểu Việt Nga nhấn mạnh.

Do đó, chính sách quản lý điểm bán cần hướng tới thu hẹp thị trường bất hợp pháp, thay vì chỉ làm giảm khả năng quan sát của toàn bộ thị trường.

Với đặc điểm thị trường bán lẻ Việt Nam phân tán và phần lớn điểm bán có quy mô nhỏ, các biện pháp hạn chế có mục tiêu có thể được cân nhắc cùng với một lộ trình chuyển đổi hợp lý từ 18-24 tháng là điều kiện để chính sách được thực hiện đồng bộ, hạn chế xáo trộn thị trường và tránh tạo ra khoảng trống mà các kênh kinh doanh bất hợp pháp có thể lợi dụng.

Phòng, chống tác hại của thuốc lá không phải là hạn chế một hoạt động kinh doanh, mà là thực hiện trách nhiệm của Nhà nước trong bảo vệ sức khỏe nhân dân.