ĐBQH: Cấm sử dụng hòa giải với vụ việc bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khoá XVI, sáng 5/8, sau khi làm việc tại Hội trường, Quốc hội thảo luận tại Tổ về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi).

Nhiều vụ việc như phụ nữ, trẻ em bị bạo hành, xâm hại nghiêm trọng

ĐBQH Lưu Thị Thuý Hằng (đoàn Phú Thọ) cho rằng, tại điểm c khoản 1 Điều 3 dự thảo quy định không hòa giải đối với vi phạm pháp luật bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc là xử lý vi phạm hành chính. Nhưng tại khoản 7 Điều 4 lại quy định nguyên tắc hòa giải không thay thế biện pháp xử lý vi phạm hành chính hoặc xử lý hình sự. Theo đại biểu, quy định này chưa thực sự rõ ràng.

ĐBQH Lưu Thị Thuý Hằng (Ảnh: Hữu Thắng).

Bởi thực tế có rất nhiều vụ việc như phụ nữ hay trẻ em bị bạo hành, xâm hại nghiêm trọng nhưng chính quyền cơ sở lại đưa ra hòa giải với tư duy là "dĩ hòa vi quý", tức là "đóng cửa bảo nhau". Hậu quả để lại là kẻ bạo hành thì thoát tội mà nạn nhân vẫn tiếp tục bị chịu bạo hành và việc áp dụng các biện pháp bảo vệ khẩn cấp bị trì hoãn.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định cấm tuyệt đối tại Điều 3: nghiêm cấm sử dụng hòa giải đối với các vụ việc bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em, mua bán người; cấm dùng hòa giải làm công cụ trì hoãn các biện pháp tư pháp để bảo vệ nạn nhân.

Về cơ chế chỉ định hòa giải viên. Dự thảo khoản 3 Điều 9 bổ sung cơ chế cho phép Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã chỉ định hòa giải viên trong trường hợp bầu không đạt hoặc là không đủ số lượng. Đại biểu chia sẻ áp lực này với cơ sở, tuy nhiên là bản chất của hòa giải viên là uy tín và sự tín nhiệm của nhân dân.

"Nếu chỉ định từ trên xuống mà không có giới hạn, chúng ta sẽ hành chính hóa lực lượng này và tước đi quyền dân chủ của thôn bản", đại biểu nêu ý kiến.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung Điều 9 quy định: việc chỉ định chỉ là giải pháp tạm thời và hết thời hạn đảm nhiệm của hòa giải viên thì chỉ định không quá 1 năm. Hết thời hạn này, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cấp xã phải tổ chức bầu lại.

Hòa giải ở cơ sở gắn nhiều với yếu tố văn hóa làng xã, tập quán

Tham gia góp ý kiến, ĐBQH Nguyễn Khánh Ngọc (đoàn Tp.Đà Nẵng) cho rằng, hòa giải ở cơ sở là một thiết chế gắn rất nhiều với yếu tố văn hóa làng xã, tập quán, truyền thống của người Á Đông và người Việt Nam, khi mong muốn giải quyết mọi bất đồng, mâu thuẫn bằng đối thoại, thấu hiểu và hướng tới sự bình yên, hài hòa trong cộng đồng.

ĐBQH Nguyễn Khánh Ngọc (Ảnh: Hữu Thắng).

Tuy nhiên, ĐBQH Nguyễn Khánh Ngọc bày tỏ băn khoăn khi cho rằng dự thảo Luật có xu hướng "hành chính hóa" hoạt động hòa giải ở cơ sở. Theo đại biểu, bản chất của hòa giải là sự linh hoạt, gần gũi, không nên bị "chính quy hóa" một cách cứng nhắc.

Đại biểu chia sẻ, ngay cả trong lĩnh vực hòa giải thương mại mà ông có nhiều kinh nghiệm tham gia, điều quan trọng nhất vẫn là có một người đủ uy tín, được các bên tôn trọng để đứng ra trao đổi, giúp các bên tìm được tiếng nói chung và giải quyết ổn thỏa mâu thuẫn. Đó mới là mục tiêu cuối cùng của hòa giải, chứ không nhất thiết phải chuẩn hóa bằng quá nhiều tiêu chí.

Về ứng dụng công nghệ trong hoạt động hòa giải, đại biểu cho rằng cách tiếp cận này có phần xa lạ với thực tiễn hòa giải ở cơ sở. "Người dân cần một hoà giải viên ngay bên cạnh mình, tại sao lại có điều kiện tiêu chuẩn là người này phải ở ngay nơi cư trú?", ông nêu vấn đề và cho rằng khi người dân có vấn đề thì hoà giải viên sẽ đến trao đổi với hai bên.

"Tôi có cảm giác chúng ta đang đi theo hướng chính quy, hiện đại hóa đội ngũ hòa giải ở cơ sở, trong khi điều đó có thể vô tình biến thiết chế này thành một thiết chế tư pháp", đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc nêu quan điểm.

Đồng thời, cho rằng đây là một "thiết chế xã hội tự quản", để khi xây dựng luật đi theo hướng này. Như vậy luật sẽ đi vào cuộc sống, hoàn toàn tự quản của người dân.

Báo cáo của Chính phủ cho thấy số lượng hòa giải thành cũng rất cao, qua đó đóng góp một kết quả đáng kể vào việc giữ gìn sự bình yên của làng xóm hiện nay.

Tiếp tục góp ý, ĐBQH Nguyễn Khánh Ngọc cho biết ông tiếp cận dự án Luật dưới góc độ đây là một thiết chế xã hội tự quản. Vì vậy, theo đại biểu, cần đề cao hơn nữa vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hoạt động hòa giải ở cơ sở.

Tuy nhiên, nghiên cứu Điều 33 của dự thảo Luật, đại biểu cho rằng vai trò của Mặt trận Tổ quốc vẫn còn khá mờ nhạt. Theo ông, quy định chủ yếu dừng ở việc phối hợp với UBND và thực hiện một số nhiệm vụ cụ thể là chưa tương xứng.

"Tôi nghĩ việc này hoàn toàn có thể giao cho Mặt trận và chỉ giao cho Mặt trận chịu trách nhiệm toàn bộ trong việc chăm lo thiết chế này sẽ phù hợp hơn", đại biểu Ngọc nêu.

Ông cho rằng nên xã hội hoá và đủ điều kiện để xã hội hoá mạnh mẽ, giao cho Mặt trận chủ trì và chịu trách nhiệm toàn bộ.

Tất nhiên điều đó không có nghĩa là cơ quan Nhà nước không có trách nhiệm. Chính quyền vẫn có trách nhiệm, đặc biệt trong việc bảo đảm các nguồn lực, điều kiện để các thiết chế hòa giải cơ sở hoạt động.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị bổ sung vào luật những quy định để bảo đảm đánh giá hiệu quả của thiết chế này trên thực tế như thế nào. "Bởi vì, chúng ta nghe báo cáo con số hòa giải thành rất lớn, nhưng làm sao đánh giá được hiệu quả một cách chính xác thì nên bổ sung thêm các quy định", đại biểu nêu.

ĐBQH Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Ảnh: Media Quốc hội).

Quan tâm đến quy định về người được mời tham gia hòa giải, ĐBQH Nguyễn Thị Hồng Hạnh (đoàn Tp.Hồ Chí Minh) cho biết, đây không phải là nội dung hoàn toàn mới, bởi Luật Hòa giải ở cơ sở hiện hành đã có quy định tại Điều 19. Tuy nhiên, các quy định còn đơn giản, chưa cụ thể nên quá trình triển khai phát sinh một số lúng túng, bất cập.

Đại biểu tán thành việc dự thảo luật lần này dành một mục riêng, gồm 3 điều quy định về đối tượng, hình thức tham gia, quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải, cũng như trách nhiệm của cơ quan, tổ chức có người được mời.

Theo đại biểu, một trong những hạn chế lớn nhất của lực lượng hòa giải viên ở cơ sở hiện nay là kiến thức pháp luật. Hòa giải viên phần lớn là những người có uy tín trong cộng đồng, có kinh nghiệm vận động, thuyết phục người dân, nhưng kiến thức pháp luật trong một số lĩnh vực còn hạn chế. 

Từ thực tiễn tiếp xúc cử tri, đại biểu cho biết, không ít hòa giải viên còn gặp khó khăn với những quy định pháp luật cơ bản liên quan đến thừa kế, quyền sở hữu tài sản và các quan hệ dân sự thường xuyên phát sinh tại cộng đồng dân cư.

"Do đó, việc mời người có chuyên môn pháp luật tham gia hòa giải sẽ tạo ra sự bổ trợ cần thiết. Một bên có uy tín, khả năng thuyết phục; một bên có kiến thức pháp luật. Sự kết hợp này sẽ góp phần nâng cao chất lượng và tính bền vững của kết quả hòa giải", đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh phân tích.

Đối với Tp.Hồ Chí Minh, nơi có số lượng luật sư lớn, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh đề nghị nghiên cứu cơ chế huy động lực lượng này tham gia hỗ trợ hòa giải ở cơ sở. Qua đó, vừa nâng cao chất lượng giải quyết vụ việc, vừa giúp hòa giải viên từng bước được bồi dưỡng thêm kiến thức pháp luật.

Tuy nhiên, để cơ chế này được triển khai hiệu quả, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc lựa chọn người được mời, bảo đảm tính độc lập, khách quan và không có xung đột lợi ích với các bên trong vụ việc. 

Chính phủ cũng cần quy định cụ thể về trình tự, thủ tục mời, trách nhiệm của người tham gia hòa giải và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức nơi người được mời đang công tác. Quy định chung về việc "tạo điều kiện" như dự thảo hiện nay cần được cụ thể hóa để bảo đảm thống nhất khi thực hiện.

Hoàng Bích - Hữu Thắng