Đại biểu Quốc hội đề nghị thay đổi tư duy trong quản lý kiến trúc ở đô thị lớn

Chiều 6/8, Quốc hội tiến hành thảo luận tại tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc.

Quản lý kiến trúc phải gắn với phát triển không gian đô thị

Tham gia thảo luận tại tổ Tp.HCM, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (đoàn Tp.HCM) cho rằng, việc sửa đổi luật lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Tp.HCM đang phát triển thành siêu đô thị. Vì vậy, Luật cần tạo được không gian phát triển dài hạn, tháo gỡ các điểm nghẽn về quản lý kiến trúc, nhất là đối với các đô thị lớn.

Theo đại biểu, cần thay đổi tư duy quản lý trong Luật Kiến trúc. Thay vì quản lý từng công trình riêng lẻ như hiện nay, Luật cần chuyển sang quản lý chất lượng không gian đô thị; chuyển từ bảo tồn bằng mệnh lệnh hành chính sang bảo tồn bằng lợi ích kinh tế; từ khống chế quyền phát triển sang điều tiết và chuyển quyền phát triển; từ quản lý bằng thủ tục sang quản lý bằng quy hoạch, dữ liệu và hậu kiểm.

"Nếu được sửa đổi toàn diện, kỹ lưỡng, Luật có thể phát huy hiệu quả trong 10-20 năm tới, đặc biệt đối với các đô thị lớn", ông Trung nói.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung phát biểu tại tổ (Ảnh: Hữu Thắng).

Góp ý cụ thể, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, dự thảo Luật vẫn thiên về quản lý hình thức kiến trúc mà chưa quản trị được giá trị không gian đô thị. Theo ông, các quy định về bản sắc kiến trúc chủ yếu dựa trên các yếu tố như hình thái, chiều cao, mật độ hay màu sắc mới phản ánh yếu tố tĩnh. Trong khi đó, đối với những đô thị lớn như Tp.HCM, điều quan trọng không phải bản thân công trình đẹp hay xấu, mà là giá trị mà công trình đó mang lại cho không gian đô thị.

Đại biểu dẫn ví dụ, một tòa nhà có kiến trúc đẹp nhưng cản trở tầm nhìn, làm hạn chế khả năng kết nối hoặc tạo mật độ quá lớn thì giá trị không thể bằng một công trình biết dành không gian cho quảng trường, kết nối giao thông công cộng hoặc tạo thêm không gian công cộng.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 4 hoặc Điều 10 nguyên tắc: Quản lý kiến trúc phải gắn với quản lý chất lượng không gian đô thị, cảnh quan, không gian công cộng và lợi ích công cộng; đồng thời bảo đảm hài hòa giữa quyền phát triển của chủ sở hữu, nhà đầu tư với lợi ích của cộng đồng.

"Dù chỉ bổ sung một quy định ngắn nhưng sẽ tạo ra thay đổi rất lớn trong tư duy quản lý", đại biểu nói thêm.

Thứ hai, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị mở cơ chế chuyển quyền phát triển đối với các công trình kiến trúc có giá trị cần bảo tồn.

Ông cho rằng hiện nay chủ sở hữu các công trình này phải bảo tồn, không được tự ý thay đổi kiến trúc hoặc kết cấu, trong khi hỗ trợ từ Nhà nước còn rất hạn chế. Theo ông, nếu một biệt thự cổ nằm trên khu đất có tiềm năng phát triển cao nhưng chủ sở hữu không được xây dựng theo quy hoạch mới thì cần có cơ chế bù đắp hợp lý.

Đại biểu đề xuất bổ sung vào Điều 13 quy định: "Chủ sở hữu công trình kiến trúc có giá trị bị hạn chế quyền phát triển do yêu cầu bảo tồn, thì được xem xét bù đắp lợi ích thông qua cơ chế chuyển quyền phát triển, ưu đãi về đất đai, tài chính hoặc các hình thức phù hợp khác theo quy định của pháp luật; giao Chính phủ quy định chi tiết".

Theo đại biểu, nhiều quốc gia đã áp dụng hiệu quả mô hình này. Đối với Tp.HCM, việc chuyển quyền phát triển từ các biệt thự cổ, công trình có giá trị sang các khu đô thị mới hoặc khu vực phát triển theo mô hình TOD quanh các tuyến metro sẽ vừa bảo tồn được di sản, vừa không cản trở phát triển.

Đại biểu cũng đề nghị thiết kế lại cơ chế bảo tồn công trình kiến trúc có giá trị. Theo ông, dự thảo hiện mới chia thành 2 nhóm gồm di tích thực hiện theo pháp luật về di sản và các công trình kiến trúc có giá trị do địa phương lập danh mục. Cách tiếp cận này chưa đủ linh hoạt.

Đại biểu đề xuất phân loại thành nhiều cấp độ bảo tồn. Nhóm bảo tồn nghiêm ngặt phải giữ nguyên hình thức, cấu trúc và các yếu tố kiến trúc cốt lõi; nhóm bảo tồn thích ứng cho phép thay đổi công năng, cải tạo nhưng vẫn giữ các giá trị chính; nhóm bảo tồn cảnh quan có thể phát triển công trình nhưng phải giữ mặt đứng hoặc hình thái kiến trúc.

Ông cũng dẫn kinh nghiệm quốc tế về mô hình "tái sử dụng thích ứng", theo đó nhiều nhà máy cũ được chuyển thành trung tâm sáng tạo, biệt thự cổ trở thành bảo tàng, nhà hàng hoặc trung tâm nghệ thuật, vừa đáp ứng nhu cầu phát triển mới, vừa lưu giữ ký ức đô thị.

Đề nghị quy định thi tuyển kiến trúc theo yêu cầu của công trình

Góp ý về quy định thi tuyển phương án kiến trúc trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, đại biểu Võ Hoàng Ngân (đoàn Tp.HCM), cho rằng dự thảo Luật đã xử lý một số vướng mắc trong thời gian qua.

Theo đại biểu, Luật Kiến trúc hiện hành quy định chỉ các công trình xây dựng khẩn cấp, cấp bách hoặc dự án thuộc danh mục đầu tư theo thủ tục đặc biệt mới được miễn thi tuyển phương án kiến trúc. Đây là những trường hợp cần xử lý khẩn cấp về môi trường, thiên tai, dịch bệnh, sự cố hoặc hạ tầng kỹ thuật theo quyết định của cấp có thẩm quyền nhằm rút ngắn thời gian thực hiện.

Đại biểu Võ Hoàng Ngân phát biểu (Ảnh: Hữu Thắng).

Tuy nhiên, dự thảo Luật lần này đề xuất đối với các công trình không sử dụng vốn đầu tư công thì người quyết định đầu tư được quyền quyết định có tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc hay không.

Theo đại biểu, mục đích của việc thi tuyển phương án kiến trúc là lựa chọn phương án tốt nhất, hài hòa nhất với khu vực xây dựng công trình. Đối với những khu vực đã được quy hoạch là điểm nhấn kiến trúc thì khi công trình được đầu tư, dù là đầu tư công hay đầu tư ngoài ngân sách, đều phải bảo đảm yêu cầu về kiến trúc.

Đại biểu dẫn ví dụ, một công trình cao hàng trăm tầng được xây dựng tại vị trí đã xác định là điểm nhấn kiến trúc thì cần phải tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc. "Không phải đầu tư công thì mới thi, còn đầu tư tư thì không thi. Công trình đó tác động đến cảnh quan của cả khu vực", đại biểu nói.

Từ đó, đại biểu đề nghị quản lý việc thi tuyển theo tính chất của công trình thay vì theo nguồn vốn đầu tư. Theo đó, các công trình cấp I, công trình cấp đặc biệt và các công trình nằm trong khu vực điểm nhấn kiến trúc cần được tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc.

Thu Huyền - Hữu Thắng