Giữ sắc men 300 năm, gốm Biên Hòa chinh phục thị trường quốc tế

Từ di sản 3 thế kỷ đến thị trường toàn cầu

Bên dòng sông Đồng Nai, nghề gốm Biên Hòa đã tồn tại và phát triển hơn 300 năm, trở thành một trong những dòng gốm tiêu biểu của Việt Nam. Không chỉ lưu giữ giá trị văn hóa của vùng đất phương Nam, gốm Biên Hòa ngày nay đang đứng trước cơ hội mở rộng thị trường khi nhu cầu quốc tế ngày càng quan tâm đến các sản phẩm thủ công mang tính độc bản.

Làng gốm Biên Hòa hiện có hai trung tâm lớn là làng gốm Tân Vạn và cụm gốm Trường Mỹ thuật thực hành Biên Hòa. Đây cũng là những nơi góp phần hình thành và lan tỏa nghề gốm đến nhiều vùng đất phía Nam như Bình Dương, Thủ Đức.

Theo các tài liệu lịch sử, từ thế kỷ XVII, những lưu dân người Việt và người Hoa đến khai phá vùng đất Đồng Nai đã mang theo nghề làm gốm. 

Tại Cù lao Phố, những lò gốm đầu tiên được hình thành, sản xuất các sản phẩm phục vụ đời sống như lu, khạp, ghè, tiểu sành. Những địa danh như bến Miểng Sành, rạch Lò Gốm vẫn còn lưu dấu một giai đoạn phát triển của nghề thủ công này.

Bước sang đầu thế kỷ XX, nghề gốm Biên Hòa có bước chuyển mình mạnh mẽ khi Trường Dạy nghề Biên Hòa được thành lập năm 1903 (nay là Trường Cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai). Đây là cơ sở đào tạo nghề gốm bài bản, góp phần đưa kỹ thuật chế tác gốm từ sản xuất dân dụng sang hướng mỹ thuật.

Những sản phẩm gốm Biên Hòa với hoa văn, màu men và kiểu dáng đa dạng, thể hiện nét đặc trưng của dòng gốm mỹ nghệ truyền thống.

Năm 1923, dưới sự dẫn dắt của Hiệu trưởng Robert Balick cùng bà Mariette Balick, chuyên ngành đào tạo gốm được mở rộng, tạo nền tảng cho sự phát triển của dòng gốm trắng Biên Hòa với những đặc trưng riêng như kỹ thuật khắc chìm, tạo hình tinh tế và phối màu men phong phú.

Những sản phẩm gốm Biên Hòa nhanh chóng được thị trường quốc tế ghi nhận. Dòng gốm này từng đạt huy chương vàng tại Triển lãm Quốc tế Paris (Pháp) năm 1925 và 1933, đồng thời tham gia nhiều triển lãm tại Nhật Bản, Thái Lan, Campuchia.

Đặc biệt, màu men "xanh đồng trổ bông" (Vert de Bien Hoa) đã trở thành dấu ấn riêng, giúp gốm Biên Hòa tạo được vị trí khác biệt so với nhiều dòng gốm truyền thống khác.

Những người thợ trang trí, hoàn thiện hoa văn trên các sản phẩm gốm Biên Hòa, góp phần gìn giữ kỹ thuật thủ công truyền thống và tạo nên nét đặc trưng cho dòng gốm mỹ nghệ này.

Trao đổi với Người Đưa Tin, họa sĩ Mai Văn Nhơn, người nhiều năm gắn bó với tranh gốm Biên Hòa, cho rằng chính kỹ thuật khắc chìm, nghệ thuật phối men và giá trị thủ công đã giúp gốm Biên Hòa tạo nên sức hút riêng, từng nhiều lần được vinh danh tại các cuộc triển lãm trong và ngoài nước.

Không chỉ có gốm trắng, dòng gốm đất đen Biên Hòa cũng tạo được thị trường riêng nhờ sử dụng nguồn nguyên liệu bản địa kết hợp kỹ thuật thủ công truyền thống. Hiện nay, nhiều sản phẩm thuộc dòng gốm này đã được xuất khẩu sang các thị trường nước ngoài.

Giữ bản sắc, nâng chất lượng để cạnh tranh bằng giá trị riêng

Trong bối cảnh thị trường gốm mỹ nghệ thế giới ngày càng cạnh tranh, các doanh nghiệp gốm Biên Hòa xác định không chạy theo sản xuất đại trà mà tập trung vào giá trị thủ công, thiết kế và câu chuyện văn hóa.

Ông Mai Thanh Xin, Giám đốc Công ty TNHH Gốm Biên Hòa (bên phải) giới thiệu các sản phẩm gốm Biên Hòa với khách quốc tế, góp phần quảng bá giá trị và bản sắc của dòng gốm truyền thống ra thị trường thế giới. Ảnh: NVCC

Thông tin với PV, ông Mai Thanh Xin, Giám đốc Công ty TNHH Gốm Biên Hòa, cho biết lợi thế lớn nhất của gốm Biên Hòa nằm ở bản sắc độc đáo, được tạo nên từ kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống, nghệ thuật khắc chìm tinh xảo và màu men đặc trưng, đặc biệt là men xanh đồng trổ bông (Vert de Bien Hoa) đã được định danh trên trường quốc tế.

Theo ông Xin, trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng đề cao tính độc bản, tính bền vững và giá trị văn hóa, gốm Biên Hòa không cạnh tranh bằng sản lượng hay giá rẻ mà bằng chất lượng thủ công và giá trị nghệ thuật. Mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng của người nghệ nhân, tạo sức hút với khách hàng ở nhiều quốc gia.

Để xuất khẩu bền vững, doanh nghiệp phải bảo đảm chất lượng sản phẩm, từ độ bền, độ ổn định của màu men, khả năng chịu tác động trong quá trình vận chuyển đến các tiêu chuẩn an toàn của từng thị trường. Bên cạnh đó, thiết kế cũng cần phù hợp với không gian sống hiện đại nhưng vẫn giữ được tinh thần đặc trưng của gốm Biên Hòa.

Những bình gốm Biên Hòa nổi bật với họa tiết hoa lá dày nét và bảng màu phong phú, thể hiện sự tinh tế trong nghệ thuật trang trí của dòng gốm mỹ nghệ Nam Bộ.

"Khách hàng quốc tế không chỉ mua một sản phẩm trang trí mà còn muốn hiểu về lịch sử, kỹ thuật chế tác và câu chuyện phía sau tác phẩm. Vì vậy, mỗi sản phẩm cần truyền tải được bản sắc văn hóa Việt Nam", ông Xin nhấn mạnh.

Theo ông, định hướng của doanh nghiệp là đổi mới nhưng không đánh mất giá trị cốt lõi. Những kỹ thuật truyền thống như làm gốm thủ công, phối men và khắc chìm vẫn được duy trì, đồng thời nghiên cứu phát triển các bộ sưu tập mới phù hợp với từng thị trường.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng nhìn nhận nhiều thách thức trong quá trình đưa gốm Biên Hòa ra thế giới. Trong đó, sự cạnh tranh từ các quốc gia có quy mô sản xuất lớn, nguồn nhân lực trẻ theo nghề còn hạn chế và hoạt động quảng bá thương hiệu quốc tế chưa tương xứng với giá trị vốn có là những vấn đề cần được quan tâm.

"Chúng tôi mong muốn có thêm các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia hội chợ quốc tế, xúc tiến thương mại, đồng thời đầu tư cho đào tạo nghệ nhân trẻ và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao", ông Xin chia sẻ.

Người thợ tỉ mỉ khắc chìm, tạo họa tiết trên sản phẩm gốm Biên Hòa, góp phần gìn giữ những kỹ thuật thủ công truyền thống của dòng gốm hơn 300 năm tuổi.

Cùng hướng đến thị trường xuất khẩu, Công ty TNHH Gốm Hồng Tâm cũng chủ động nghiên cứu nhu cầu khách hàng, phát triển các dòng sản phẩm gốm trang trí phù hợp với không gian nhà ở, nhà hàng, khách sạn và sân vườn.

Đại diện doanh nghiệp cho biết, nhờ liên tục cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng, sản phẩm của công ty ngày càng được khách hàng quốc tế biết đến. Hiện khoảng 70% sản phẩm của doanh nghiệp được xuất khẩu trực tiếp sang các thị trường như Mỹ, Australia, Canada; phần còn lại phục vụ thị trường trong nước.

Song song với hoạt động sản xuất, việc bảo tồn và quảng bá giá trị gốm Biên Hòa cũng được chú trọng. Đại diện Bảo tàng Đồng Nai cho biết, đơn vị thường xuyên tổ chức các triển lãm chuyên đề về gốm, phối hợp cùng các nghệ nhân nghiên cứu, giới thiệu các sản phẩm mới đến công chúng.

Đồng Nai cũng đang có định hướng xây dựng bảo tàng gốm nhằm tạo không gian lưu giữ, trưng bày và quảng bá các giá trị của nghề gốm truyền thống, trong đó gốm Biên Hòa sẽ là một dòng gốm tiêu biểu.

Một tác phẩm gốm Biên Hòa với họa tiết hoa lá được khắc chìm tinh xảo, nổi bật trên nền men đặc trưng, thể hiện nét tài hoa và giá trị nghệ thuật của dòng gốm truyền thống.

Với nền tảng lịch sử lâu đời, kỹ thuật chế tác độc đáo cùng sự chủ động đổi mới của doanh nghiệp, gốm Biên Hòa đang có nhiều cơ hội để tiếp tục khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Không chỉ là sản phẩm thủ công mỹ nghệ, mỗi tác phẩm gốm Biên Hòa còn là câu chuyện về lịch sử, văn hóa và bàn tay tài hoa của nghệ nhân Việt Nam.

"Sắc men Biên Hòa là sắc màu của lịch sử, văn hóa và linh hồn Việt. Mỗi sản phẩm là một tác phẩm thủ công mang giá trị di sản, kết nối truyền thống với cuộc sống đương đại", ông Mai Thanh Xin gửi gắm.