Tài chính số tăng tốc, tranh chấp “bám đuổi” doanh nghiệp

Tại Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính: Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp” do Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế VIAC và Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Tp.HCM tổ chức, diễn ra vào ngày 12/8, các chuyên gia cho rằng tốc độ phát triển của công nghệ đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao năng lực quản trị rủi ro của doanh nghiệp.

Tài chính số tăng tốc, rủi ro mới cũng xuất hiện

Phát biểu tại hội nghị, PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cho rằng chuyển đổi số hiện không còn là một lựa chọn mà đã trở thành thực tế tất yếu đối với doanh nghiệp.

Theo ông Nghĩa, Việt Nam có lợi thế của một quốc gia đi sau khi có thể nhanh chóng tiếp cận những công nghệ mới và xây dựng các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng số. Cùng với đó, doanh nghiệp Việt Nam từ quy mô nhỏ đến lớn đều đang chứng kiến tốc độ số hóa diễn ra rất nhanh.

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Điểm cốt lõi của quá trình này, ông Nghĩa, không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở lượng dữ liệu khổng lồ được tạo ra mỗi ngày. Dữ liệu trở thành một loại “nguyên liệu” mới của nền kinh tế số, được các nền tảng thu thập, xử lý và sử dụng để tạo ra những sản phẩm, dịch vụ mới.

Trong lĩnh vực tài chính, sự thay đổi này thể hiện rõ qua thanh toán điện tử, chuyển tiền nhanh, giao dịch xuyên biên giới, tín dụng số, tài trợ chuỗi cung ứng, tài trợ hàng hóa, đầu tư và tiết kiệm trên nền tảng số.

LS. Phạm Thị Thanh Huyền, Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Campuchia, Nhóm Tư vấn các Định chế Tài chính, Châu Á Thái Bình Dương thuộc Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC); Trọng tài viên VIAC; Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) cho biết, tài chính số Việt Nam đang có tốc độ phát triển nhanh.

Đáng chú ý, tỷ lệ người có tài khoản ngân hàng đã đạt 87%, trong khi số lượng giao dịch QR tăng 128,2% trong giai đoạn 2021-2025. Những con số này cho thấy sự dịch chuyển mạnh từ tiền mặt, giấy tờ sang các phương thức giao dịch điện tử.

Không chỉ các ngân hàng, hệ sinh thái tài chính số còn có sự tham gia ngày càng lớn của các công ty Fintech. Các doanh nghiệp này hoạt động trong nhiều lĩnh vực như thanh toán, tài trợ chuỗi cung ứng, tài trợ doanh thu, tài trợ hàng hóa và cung cấp các sản phẩm tài chính thông qua nền tảng công nghệ.

LS. Phạm Thị Thanh Huyền cho biết, tài chính số Việt Nam đang có tốc độ phát triển nhanh.

Bên cạnh đó còn có các doanh nghiệp cung cấp dữ liệu, quản lý kho hàng, dịch vụ thương mại và nhiều đơn vị hỗ trợ khác cùng tham gia vào hệ sinh thái.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh cũng làm xuất hiện những rủi ro mà các giao dịch tài chính truyền thống ít gặp hoặc có tính chất khác biệt.

Theo LS. Huyền, các nhóm rủi ro đáng chú ý gồm rủi ro về công nghệ, dữ liệu, gian lận, mô hình kinh doanh và bảo vệ người tiêu dùng.

Các cuộc tấn công mạng có thể khiến hệ thống gặp sự cố, thông tin bị đánh cắp hoặc giao dịch bị gián đoạn. Trong khi đó, gian lận có thể phát sinh từ hóa đơn, chứng từ hoặc thông tin được sử dụng để đánh giá khả năng tín dụng của doanh nghiệp.

Đặc biệt, khi tài chính số ngày càng dựa nhiều vào dữ liệu, việc thu thập, sử dụng và bảo vệ dữ liệu khách hàng trở thành vấn đề đáng quan tâm.

Giao dịch qua nền tảng, tranh chấp có thể “nhân lên”

Một vấn đề khác được các chuyên gia đặc biệt lưu ý là tranh chấp trong các giao dịch tài chính số.

Trao đổi với Người Đưa Tin bên lề hội nghị, LS. Hoàng Nguyễn Hạ Quyên, Luật sư Điều hành LNT & Partners, Trọng tài viên VIAC, Phó Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), cho biết, trước đây các tranh chấp tại lĩnh vực tài chính thường tập trung vào những giao dịch thương mại, ngân hàng truyền thống. Tuy nhiên, hiện nay bắt đầu xuất hiện nhiều giao dịch liên quan đến Fintech, trong đó có cho vay ngang hàng (P2P lending).

Theo bà Quyên, tại VIAC cũng ghi nhận những tranh chấp mang tính “chuỗi”, trong đó một bên cho vay có thể phát sinh tranh chấp với nhiều đối tượng đi vay.

Đặc thù của giao dịch tài chính số là phần lớn được thực hiện thông qua một nền tảng trung gian. Vì vậy, khi phát sinh sự cố, tranh chấp không chỉ nằm giữa bên cho vay và bên đi vay mà còn có thể phát sinh giữa các bên này với chính nền tảng.

“Có hai khả năng: một là tranh chấp giữa các bên giao dịch qua nền tảng, hai là tranh chấp khi có sự cố đối với nền tảng”, LS. Quyên phân tích.

LS. Hoàng Nguyễn Hạ Quyên, Luật sư Điều hành LNT & Partners, Trọng tài viên VIAC, Phó Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC).

Nếu nền tảng xảy ra sự cố kỹ thuật, rủi ro hệ thống hoặc vấn đề trong quá trình vận hành, bên cho vay hoặc bên đi vay đều có thể đặt câu hỏi về trách nhiệm của đơn vị cung cấp nền tảng.

Đáng lưu ý, do nền tảng phục vụ số lượng lớn người dùng, một sự cố không nhất thiết chỉ tác động đến một giao dịch đơn lẻ mà có thể ảnh hưởng đến hàng loạt khách hàng cùng lúc.

Trong bối cảnh đó, LS. Quyên cho rằng doanh nghiệp cần chủ động “tự bảo vệ mình”, trước hết bằng việc rà soát kỹ các hợp đồng đã ký kết, đặc biệt là hợp đồng với các nền tảng.

“Doanh nghiệp cần coi trách nhiệm thuộc về bên nào, phân định rõ ràng, rạch ròi để đảm bảo nếu có tranh chấp xảy ra thì phần nào thuộc về bên này, phần nào thuộc về bên kia”, bà Quyên cho biết.

Một trong những vấn đề được đặt ra tại hội nghị là khung pháp lý cho tài chính số hiện vẫn nằm ở nhiều nhóm quy định khác nhau.

Bà cho rằng Việt Nam cần nhanh chóng chuyển sang mô hình quản lý theo rủi ro; đồng thời hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox), xây dựng khung pháp lý cho Open Banking và nâng cao năng lực giám sát công nghệ.

Cùng với đó là yêu cầu hoàn thiện các quy định về dữ liệu, định danh số, an ninh mạng, bảo vệ người tiêu dùng; tăng cường chia sẻ dữ liệu, giám sát Fintech và xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với đặc thù của giao dịch số.

LS. Quyên nhận định khung pháp lý cho các giao dịch trên nền tảng số đang được hình thành ngày càng rõ hơn, với nhiều quy định mới liên quan đến tài sản số, giao dịch số, công nghệ tài chính, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Trong thời gian chờ các quy định tiếp tục được chuẩn hóa, doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu pháp luật và tìm kiếm tư vấn chuyên môn khi cần thiết để xây dựng hợp đồng, hồ sơ và cơ chế giao dịch chặt chẽ.

Về phía VIAC, bà Quyên cho rằng trung tâm có thể đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp thông qua đội ngũ trọng tài viên có chuyên môn về tài chính, kinh nghiệm xử lý tranh chấp, đồng thời tăng cường kết nối với các tổ chức trọng tài trong khu vực và quốc tế.

Từ những chuyển động trên, luật sư Quyên bài toán của tài chính số không chỉ là làm sao để dòng vốn lưu chuyển nhanh hơn, thuận tiện hơn mà còn là làm sao xây dựng một “hành lang an toàn” đủ rõ để doanh nghiệp, ngân hàng, Fintech và người tiêu dùng có thể xác định quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm khi rủi ro xảy ra.