Thị trường carbon: Khai thông "dòng chảy" kinh tế xanh

Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 góp phần là cầu nối chiến lược giữa khung chính sách thị trường carbon với độ sẵn sàng về tài chính xanh, công nghệ, dữ liệu và các dự án giảm phát thải thực tế - Ảnh: VGP/LT

Để góp ý, hiến kế nhằm đưa thị trường carbon từ chính sách vào thực tiễn theo hướng minh bạch, hiệu quả và có trách nhiệm, ngày 14/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO) tổ chức Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề "Từ chính sách đến hành động". Sự kiện đóng vai trò là cầu nối chiến lược giữa khung chính sách thị trường carbon với độ sẵn sàng về tài chính xanh, công nghệ, dữ liệu và các dự án giảm phát thải thực tế.

Thị trường carbon không chỉ là công cụ để thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải, mà đang từng bước trở thành một cấu phần mới của nền kinh tế xanh. Trong thị trường đó, giảm phát thải không chỉ mang ý nghĩa tuân thủ mà còn có thể tạo ra giá trị mới, mở ra cơ hội thu hút dòng vốn xanh, thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Phát triển thị trường carbon được xác định là một trong những trụ cột then chốt giúp Việt Nam thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), hướng tới mục tiêu Phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050, đồng thời tạo đà cho tăng trưởng bền vững.

Cột mốc quan trọng bậc nhất cho bước chuyển này là việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Bộ Tài chính chính thức đưa Sàn giao dịch carbon trong nước vào vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) vào ngày 29/6/2026. Sự kiện này đánh dấu bước đi đầu tiên trong việc thương mại hóa lượng giảm phát thải, biến những nỗ lực bảo vệ môi trường thành một loại hàng hóa có thể trao đổi công khai và định giá trên thị trường.

Thông qua cơ chế này, giảm phát thải không còn là "gánh nặng tuân thủ" hay chi phí phát sinh thuần túy, mà đang từng bước trở thành một cấu phần kinh tế mới. Thị trường carbon mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp trong việc thu hút dòng vốn xanh, thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và gia tăng năng lực cạnh tranh trên trường quốc tế.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành phát biểu tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề "Từ chính sách đến hành động" - Ảnh: VGP/LT

Vận hành thị trường carbon: Minh bạch dữ liệu và kỷ luật thị trường

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, để thị trường vận hành hiệu quả, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực kỹ thuật, bảo đảm tính minh bạch và phát huy vai trò trung tâm của cộng đồng doanh nghiệp. Trong giai đoạn thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ liên tục rà soát, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu, đồng thời tăng cường đối thoại để tháo gỡ vướng mắc cho thị trường.

Nhấn mạnh về quy trình quản lý, ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu cho biết các cơ sở thuộc diện bắt buộc phải kiểm kê khí nhà kính cần thực hiện nghiêm túc theo đúng quy định pháp luật. Số liệu kiểm kê sẽ được gửi tới các tổ chức thẩm định độc lập để kiểm tra và xác nhận.

"Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước là rà soát, kiểm tra xem tổ chức thẩm định có thực hiện đúng quy trình và nội dung hay không. Bất kỳ sai lệch nào giữa số liệu kiểm kê của doanh nghiệp và kết quả thẩm định đều sẽ được xử lý nghiêm trong quá trình thẩm định nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của thị trường," ông Quang khẳng định.

Bên cạnh yếu tố minh bạch, "luật chơi" của thị trường carbon Việt Nam cũng đưa ra các định hướng kỹ thuật rất rõ ràng để thúc đẩy cắt giảm phát thải thực chất. Ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu — nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng: Các doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch chỉ được phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch được cấp. Quy định này ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp ỷ vào việc mua tín chỉ bên ngoài để thay thế hoàn toàn cho nghĩa vụ cắt giảm phát thải tại chính nhà máy, dây chuyền của mình.

Nâng cao năng lực doanh nghiệp: Chìa khóa biến CO₂ thành nguồn thu mới

Tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề "Từ chính sách đến hành động", các chuyên gia đều thống nhất rằng: Doanh nghiệp chính là chủ thể trung tâm của thị trường carbon. Tuy nhiên, khoảng cách từ tiềm năng giảm phát thải đến việc biến nó thành một loại hàng hóa giao dịch được trên sàn HNX vẫn còn rất lớn, đòi hỏi sự bứt phá mạnh mẽ về năng lực nội tại của chính cộng đồng doanh nghiệp.

Thực tế hiện nay, không ít đơn vị đã chủ động áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng hoặc đổi mới dây chuyền sản xuất. Nhưng theo bà Phạm Liên Anh, Trưởng Chương trình Tư vấn Cải cách và Nghiên cứu Kinh tế (IFC), nhiều doanh nghiệp vẫn chưa biết cách "gắn" những kết quả giảm phát thải này với các dự án tín chỉ carbon. Hệ quả là cơ hội biến lượng CO₂ cắt giảm thành một nguồn doanh thu bổ sung hoàn toàn bị bỏ ngỏ.

Gốc rễ của vấn đề nằm ở năng lực đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV). Khảo sát cho thấy phần lớn doanh nghiệp Việt Nam mới chỉ ở bước đầu làm quen với việc kiểm kê khí nhà kính, hạ tầng dữ liệu chưa được số hóa và thiếu nhân lực am hiểu quy trình kỹ thuật. Nếu không thể chứng minh chính xác mình phát thải bao nhiêu và đã giảm được bao nhiêu thông qua hệ thống MRV đạt chuẩn, doanh nghiệp không thể tạo ra tín chỉ hợp pháp để đưa lên sàn.

Để không bị bỏ lại phía sau, doanh nghiệp cần chủ động thực hiện 3 bước đi chiến lược. Thứ nhất, nhanh chóng kiểm kê và số hóa dữ liệu phát thải để xác định rõ các "điểm nóng" trong chuỗi sản xuất. Thứ hai, đánh giá kỹ các giải pháp giảm phát thải khả thi để xây dựng thành dự án tín chỉ carbon. Thứ ba, định hình rõ thị trường mục tiêu — dù là thị trường tuân thủ trong nước, thị trường tự nguyện hay chuyển giao quốc tế theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris.

Bên cạnh đó, quy định khống chế doanh nghiệp chỉ được dùng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% hạn ngạch bắt buộc cũng là một "mệnh lệnh" thực tế. Doanh nghiệp không thể vung tiền mua tín chỉ bên ngoài để bù đắp hoàn toàn cho việc phát thải. Thay vào đó, việc nâng cao năng lực công nghệ và tối ưu hóa vận hành nội tại mới là con đường dài hạn giúp doanh nghiệp vừa tuân thủ đúng luật, vừa tự tạo ra giá trị kinh tế mới từ dòng vốn xanh.

Minh Thi