Ô nhiễm không khí được xem là một trong những mối đe dọa môi trường lớn nhất đối với sức khỏe con người trên toàn cầu, gây ra khoảng 8,1 triệu ca tử vong sớm mỗi năm.
Các thành phố đông đúc thường là điểm nóng, với 41% số thành phố có mức ô nhiễm cao gấp 7 lần khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Để đối phó, nhiều đô thị đã áp dụng vùng phát thải thấp (LEZ), vùng phát thải cực thấp (ULEZ) và cơ chế thu phí ùn tắc nhằm hạn chế phương tiện gây ô nhiễm cao, khuyến khích giao thông bền vững và cải thiện chất lượng không khí.
LEZ là những khu vực được chỉ định trong thành phố, nơi việc tiếp cận của một số loại phương tiện bị hạn chế hoặc bị ngăn cản dựa trên tiêu chuẩn phát thải. Mục tiêu chính là thúc đẩy các hình thức giao thông sạch hơn như đi xe đạp, xe điện, đi bộ và sử dụng phương tiện công cộng, đồng thời thường được kết hợp với các biện pháp khác như thu phí ùn tắc hay bổ sung làn đường xe đạp.
LEZ thuộc nhóm quy định về tiếp cận phương tiện đô thị (UVAR). Vùng phát thải thấp đầu tiên được triển khai tại Stockholm, Thụy Điển năm 1996. Đến năm 2022, châu Âu đã có hơn 320 vùng phát thải thấp, tăng 40% so với năm 2019.
Theo dữ liệu cập nhật năm 2026, châu Âu hiện có 358 vùng phát thải thấp và vùng không khí sạch đang có hiệu lực tại 19 quốc gia. Italy dẫn đầu với 173 vùng, tiếp theo là Tây Ban Nha 55, Đức 41, Pháp 28 và Vương quốc Anh 15.
Khoảng 93% các vùng áp dụng tiêu chuẩn diesel đã loại trừ xe chạy bằng dầu diesel trước năm 2006 (Euro 3 trở xuống).
Theo thời gian, nhiều LEZ siết chặt yêu cầu, dẫn đến sự hình thành của ULEZ và vùng phát thải bằng 0 (ZEZ).
Biển báo khu vực phát thải cực thấp (ULEZ) tại Lewisham, phía Nam London, Anh, tháng 8/2023. Ảnh: The Guardian
Các mô hình LEZ khi được triển khai thành công sẽ giúp cải thiện chất lượng không khí đô thị. Chúng góp phần cắt giảm lượng khí thải carbon dioxide (CO₂) và các loại khí nhà kính khác, cũng như các oxit nitơ (NOₓ) – bao gồm nitơ dioxide (NO₂) và nitơ monoxide (NO). Ngoài ra, các khu vực này còn giúp giảm thiểu tình trạng ô nhiễm bụi mịn (PM₂.₅).
Những chất gây ô nhiễm không khí này vốn có hại cho sức khỏe con người. Bằng cách cắt giảm chúng, LEZ giúp nâng cao tuổi thọ người dân, giảm thiểu các bệnh như hen suyễn, viêm phế quản và bệnh tim mạch, đồng thời giảm số ca nhập viện cũng như các chi phí chăm sóc y tế liên quan.
London, Anh
Tại London, vùng phát thải thấp đã được áp dụng từ năm 2008. Bên cạnh LEZ, thành phố cũng triển khai ULEZ từ tháng 4/2019.
Trước khi ULEZ ra đời, nghiên cứu của Imperial College London ước tính ô nhiễm không khí gây ra khoảng 4.000 ca tử vong sớm chỉ trong năm 2019. Quỹ Tim mạch Anh cũng chỉ ra rằng sống ở một số khu vực có không khí ô nhiễm có thể làm tăng nguy cơ tử vong sớm tương đương hút 150 điếu thuốc mỗi năm.
Các tiêu chuẩn tuân thủ ULEZ tại London bao gồm tiêu chuẩn Euro 3 đối với xe máy, Euro 4 đối với xe chạy bằng xăng, và Euro 6 đối với xe chạy bằng dầu diesel cùng các loại xe hạng nặng. Một số nhóm đối tượng, chẳng hạn như người khuyết tật, sẽ được miễn trừ.
Các phương tiện không đáp ứng tiêu chuẩn sẽ phải nộp phạt. Hệ thống camera tích hợp công nghệ nhận diện biển số tự động (ANPR) được sử dụng để thực thi chương trình này.
London sở hữu một trong những mạng lưới giám sát ô nhiễm dày đặc nhất thế giới, với dữ liệu liên tục công khai tại 150 điểm. ULEZ hoạt động kết hợp với vùng thu phí ùn tắc rộng 21 km². Năm 2023, ULEZ được mở rộng bao phủ toàn bộ các quận của London với diện tích khoảng 1.500 km².
Kể từ khi triển khai, 99% các điểm giám sát ghi nhận mức NO₂ giảm, với nồng độ NO₂ thấp hơn 27% trên toàn London và 54% ở khu vực trung tâm. Sau đợt mở rộng năm 2023, phát thải PM₂.₅ từ ống xả của ô tô và xe van ở vùng ngoại ô ước tính giảm 31%. ULEZ cũng mang lại nhiều kết quả tích cực cho sức khỏe cộng đồng.
Sofia, Bulgaria
Tháng 12/2023, Sofia thiết lập vùng phát thải thấp đầu tiên ở Đông Âu. Động thái này diễn ra trong bối cảnh thành phố thường xuyên vượt tiêu chuẩn của WHO và EU, với khoảng 15.000 ca tử vong sớm mỗi năm do ô nhiễm – cao gấp 2,7 lần mức trung bình EU.
Dự án LEZ đang góp phần giảm NOₓ và bụi mịn (PM), kết hợp hạn chế đốt nhiên liệu rắn. Sofia thực thi bằng camera ANPR và áp dụng tiêu chuẩn Euro để hạn chế dần xe cũ.
LEZ ở Sofia gồm 2 vòng: vòng nhỏ khoảng 3,5 km² và vòng lớn khoảng 17 km², với lộ trình thắt chặt theo từng năm.
Dù gặp khó khăn về phương tiện thay thế và thiếu trạm giám sát đủ dày, LEZ vẫn được kỳ vọng giúp Sofia giảm 37% nồng độ NOₓ và 56% lượng PM phát thải từ các phương tiện chở khách.
Warsaw, Ba Lan
Vào tháng 7/2024, thành phố Warsaw (Ba Lan) đã triển khai khu vực phát thải thấp đầu tiên, được gọi là "Vùng Giao thông Sạch" (SCT). Đây là một dạng vùng phát thải thấp, hạn chế quyền tiếp cận đối với các phương tiện không đáp ứng được những tiêu chuẩn ô nhiễm nhất định.
SCT, rộng khoảng 37 km² (khoảng 7% diện tích thành phố), được triển khai theo 5 giai đoạn trong 8 năm, bắt đầu từ hạn chế xe xăng dưới Euro 2 và xe diesel dưới Euro 4.
Quy định này áp dụng cho các loại xe sử dụng động cơ xăng, diesel, hybrid hoặc khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG).
Một số nhóm đối tượng điều khiến phương tiện, chẳng hạn như cư dân trên 70 tuổi, sẽ được miễn trừ khỏi quy định này.
Thành phố sử dụng dữ liệu giám sát thời gian thực để theo dõi tiến độ. Bằng cách theo dõi chính xác các xu hướng ô nhiễm trước và sau khi thực hiện mỗi giai đoạn, Warsaw có thể đánh giá rõ hơn hiệu quả của các biện pháp này, đồng thời đảm bảo tính minh bạch cho dự án.
Mặc dù ban đầu vấp phải một số phản đối về mặt chính trị, nhưng nhờ các chiến dịch truyền thông công cộng thành công cùng sự minh bạch trong dự án, Warsaw đã tạo được sự ủng hộ rộng rãi từ người dân.
New York, Mỹ
New York không có LEZ truyền thống nhưng đã trở thành thành phố đầu tiên của Mỹ áp dụng vùng thu phí ùn tắc từ tháng 1/2025. Cơ chế này yêu cầu tài xế trả phí khi vào khu vực nhất định, với mức phí cao hơn đối với xe lớn và vào giờ cao điểm.
Người thu nhập thấp được giảm giá, trong khi xe cứu thương, xe buýt và người khuyết tật được miễn trừ.
Chỉ trong tuần đầu áp dụng, lưu lượng xe vào khu vực trung tâm đã giảm 7,5%, với số lượng xe đi vào khu vực này ít hơn 273.000 chiếc.
Sau 6 tháng, số xe vào LEZ đã giảm 11% mỗi ngày; độ trễ giao thông ở Manhattan giảm 25%. Chương trình thu được 48 triệu USD trong tháng đầu tiên và dự kiến giảm ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Các ví dụ từ London, Sofia, Warsaw và New York, cùng với bức tranh tổng thể châu Âu năm 2026 với 358 vùng đang hoạt động, cho thấy LEZ và các biện pháp liên quan có thể mang lại kết quả đo lường được về giảm NO₂, PM₂.₅, cải thiện lưu thông và sức khỏe cộng đồng khi được hỗ trợ bởi quản trị mạnh, nguồn lực, sự tham gia của cộng đồng và các chương trình bổ trợ.
Minh Đức (Theo Clarity Movement, Tyre Map)
