Đẩy mạnh phân cấp, đơn giản hóa thủ tục, gắn với nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, đầu tư công

Quốc  hội thảo luận về dự án Luật Ngân sách Nhà nước (hợp nhất). Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc

Thảo luận tại Hội trường Quốc hội, các ý kiến của đại biểu Quốc hội cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất). Đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát, thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, yêu cầu về quản lý, phân bổ và sử dụng ngân sách đầu tư công. Đẩy mạnh phân cấp, đơn giản hóa thủ tục, gắn với nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, đầu tư công và tăng cường kỷ luật, kỷ cương tài chính.

Góp ý trực tiếp cho dự án Luật Ngân sách Nhà nước (hợp nhất), đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM) đánh giá cao những nỗ lực của cơ quan soạn thảo, Bộ Tài chính đã cầu thị tiếp thu và giải trình nhiều ý kiến đóng góp của đại biểu Quốc hội, góp phần hoàn thiện dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), để thể chế hóa kịp thời chủ trương đường lối của Đảng, Nghị quyết của Bộ Chính trị và yêu cầu thực tiễn.

Đại biểu Trần Hoàng Ngân cho biết, hiện nay cử tri rất mong đợi sớm có hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, các hạ tầng chiến lược, giao thông, năng lượng, dự án chống ngập, ô nhiễm môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu, hạ tầng thông tin truyền thông, hạ tầng số, văn hóa, y tế, giáo dục để góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống người dân. Quốc hội đã thông qua Nghị quyết để chi cho đầu tư công giai đoạn 2026 - 2030 là 8,2 triệu tỷ đồng. Vì vậy, Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) phải giúp giải ngân nhanh và hiệu quả nguồn lực này.

Theo đại biểu, Dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) theo văn bản ngày 17/10/2026 gồm 10 chương và 103 điều, đã kế thừa nhiều nội dung của hai luật hiện hành và sửa đổi hoàn thiện 16 nội dung. Dự thảo Luật bổ sung 13 nội dung, trong đó có nội dung quan trọng và cấp thiết quy định về đánh giá hiệu quả đầu tư công từ khâu đề xuất dự án đến tổ chức thực hiện, vận hành và khai thác.

Đại biểu Trần Hoàng Ngân đánh giá, dự thảo Luật có 3 nội dung về phân cấp, phân quyền cho Chính phủ, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp và đặc biệt có 4 nội dung rất tích cực, giúp cắt giảm đơn giản hóa các thủ tục hành chính; đơn giản hóa trình tự, thủ tục, nội dung hồ sơ liên quan đến quá trình phê duyệt chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư và nâng cao trách nhiệm người đứng đầu.

Đại biểu đã góp ý nội dung trong Điều 8, Điều 10, Điều 75. Cụ thể, tại Điều 8 về nguyên tắc cân đối ngân sách nhà nước, sử dụng các cụm từ "chi đầu tư phát triển", "chi đầu tư công", "chi đầu tư" không thống nhất nên Đại biểu đề nghị sử dụng thống nhất là "chi đầu tư phát triển".

Ở Điều 75, thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư chương trình, dự án đầu tư công. Tại điểm c khoản 5, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định chủ trương đầu tư chương trình, dự án nhóm A, sử dụng toàn bộ vốn ngân sách địa phương hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ chi của ngân sách trung ương sau khi thống nhất với bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan khác ở Trung ương hoặc cơ quan, tổ chức được giao trực tiếp quản lý dự án. Đại biểu Trần Hoàng Ngân đề nghị thay vì phải trao đổi với các cơ quan bộ, cơ quan khác ở Trung ương sẽ kéo dài thời gian triển khai dự án đầu tư công, việc này chuyển sang hậu kiểm để công việc giải ngân thuận lợi hơn…

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội Đồng Nai) góp ý thêm một số nội dung để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật.

Trước hết Đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ hơn cơ chế quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra, hạch toán hiệu quả trong đầu tư công. Nội dung này đã được thể chế hóa đặc biệt tại khoản 9 Điều 9, khoản 20 Điều 25, Điều 32, Điều 84, Điều 87 và rất nhiều khoản trong dự thảo Luật này. Tuy nhiên Đại biểu đề nghị tiếp tục thể chế hóa thành cơ chế xuyên suốt từ giao ngân sách đến đánh giá sử dụng kết quả trong phân bổ nguồn lực.

Đại biểu cho rằng cần làm rõ nội hàm đánh giá tại Điều 84 (có nguồn gốc từ Điều 77 của Luật Đầu tư công) để các địa phương có cơ sở triển khai thực hiện, trong đó đánh giá giữa kỳ chỉ ra khả năng hoàn thành nội dung cần điều chỉnh, đánh giá kết thúc đối chiếu sản phẩm với mục tiêu và đánh giá tác động phải chứng minh lợi ích thực tế sau thời gian khai thác…

Kết quả đánh giá phải dẫn đến quyết định quản lý cụ thể. Đại biểu đề nghị bổ sung một khoản tại Điều 84 quy định kết luận đánh giá phải xác định tồn tại, nguyên nhân, trách nhiệm và kiến nghị xử lý; cơ quan có thẩm quyền phải quyết định biện pháp áp dụng, điều chỉnh hoặc dừng chương trình, dự án theo thẩm quyền kèm thời hạn và trách nhiệm thực hiện.

Liên quan đến ngân sách cho quốc phòng an ninh, theo đại biểu Trịnh Xuân An thực tiễn có những nhiệm vụ quốc phòng an ninh cấp bách phải triển khai ngay nhưng chưa được bố trí đủ dự toán, vượt khả năng cân đối của địa phương hoặc dự toán được giao cho Bộ Quốc phòng, Bộ Công an. Do đó, Đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 3, Điều 4 và Điều 62 cơ chế là ngân sách trung ương có thể bổ sung có mục tiêu cho địa phương, hoặc là bổ sung dự toán cho Bộ Quốc phòng, Bộ Công an để thực hiện và giao Chính phủ quy định điều kiện, thẩm quyền, thủ tục để bảo đảm kịp thời, đúng mục đích, không trùng nhiệm vụ chi và gắn với trách nhiệm kiểm tra, báo cáo.

Đại biểu Thạch Phước Bình (đoàn Vĩnh Long) góp ý một số nội dung nhằm góp phần hoàn thiện dự thảo Luật, liên quan đến thẩm quyền của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tại Điều 31 và Điều 75.

Đại biểu thống nhất phương án chuyển khoản 8 Điều 31 của dự thảo Luật đã trình thành điểm n khoản 9, đưa vào nhóm nhiệm vụ quyền hạn riêng của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh.

Theo Đại biểu, việc chỉnh lý này là cần thiết bởi thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư các chương trình, dự án thuộc phạm vi quy định được giao cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, không phải là thẩm quyền chung của Hội đồng nhân dân tất cả các cấp. Tuy nhiên, Đại biểu cũng đề nghị tiếp tục rà soát sự thống nhất giữa quyền của Hội đồng nhân dân trong quyết định danh mục, mức chi đầu tư công với quyền của Ủy ban nhân dân trong quyết định chủ trương đầu tư và tổ chức thực hiện tại khoản 6, khoản 7 Điều 75. Nếu Hội đồng nhân dân quyết định chi tiết đến từng dự án, trong khi Ủy ban nhân dân được giao quyết định chủ trương đầu tư, phân bổ và điều hành thực hiện thì dễ phát sinh thủ tục điều chỉnh nhiều lần, làm giảm tính chủ động trong điều hành ngân sách và ảnh hưởng đến tiến độ triển khai và giải ngân.

Do đó, Đại biểu đề nghị dự thảo Luật quy định rõ nguyên tắc phân cấp như sau: Hội đồng nhân dân quyết định tổng mức, mục tiêu, danh mục và các giới hạn, tài khóa quan trọng của đầu tư công. Ủy ban nhân dân chủ động quyết định, phân bổ, điều chỉnh trong phạm vi nguồn lực và thẩm quyền được giao. Ủy ban nhân dân phải công khai báo cáo giải trình và chịu sự giám sát của Hội đồng nhân dân về kết quả sử dụng vốn, tiến độ thực hiện và hiệu quả đầu tư.

Đối với cấp xã, cần bảo đảm việc quyết định chủ trương đầu tư dự án nhóm B phải gắn với khả năng cân đối vốn thực tế, không tạo ra nghĩa vụ chi vượt phạm vi nguồn lực đã được cấp có thẩm quyền quyết định. Điều này cũng phù hợp với định hướng bổ sung nguyên tắc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã, nhằm bảo đảm cấp xã có đủ nguồn lực vận hành, quản trị công và phát triển kinh tế - xã hội.

Đối với điều kiện quyết định chủ trương đầu tư tại Điều 76 và Điều 79. Ở khoản 7 Điều 79, đại biểu Thạch Phước Bình đồng tình với chủ trương cho phép chủ động chuẩn bị đầu tư và quyết định chủ trương đầu tư cho giai đoạn 5 năm tiếp theo, với hạn mức thẩm định nguồn vốn, khả năng cân đối vốn không vượt quá 2 lần mức chi đầu tư công 5 năm của giai đoạn hiện tại. Theo Đại biểu, đây là giải pháp phù hợp nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án, tăng tính chủ động cho Chính phủ và chính quyền địa phương các cấp. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ ba nội dung: Hạn mức thẩm định để phê duyệt dự án, khả năng cân đối vốn thực tế của ngân sách giai đoạn sau và cam kết bố trí vốn khi dự án được đưa vào kế hoạch dự toán. Hạn mức bằng 2 lần mức vốn giai đoạn hiện tại chỉ là giới hạn chuẩn bị, không đồng nghĩa với việc giới hạn của ngân sách giai đoạn sau chắc chắn có đủ nguồn lực để bố trí tương ứng.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc: Việc quyết định chủ trương đầu tư cho giai đoạn sau phải căn cứ vào dự báo khả năng cân đối ngân sách, thứ tự ưu tiên, nghĩa vụ vốn chuyển tiếp và hiệu quả kinh tế - xã hội dự kiến của dự án. Không được coi hạn mức thẩm định là cam kết bố trí vốn, tránh tình trạng chuẩn bị quá nhiều dự án, tạo áp lực bố trí vốn và dẫn đến đầu tư dàn trải.

Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn đại biểu Quốc hội Thanh Hóa) tán thành hợp nhất Luật Ngân sách Nhà nước và Luật Đầu tư công. Dự thảo kèm tờ trình gắn danh mục và mức chi đầu tư công với Kế hoạch tài chính 5 năm, tích hợp kế hoạch đầu tư công hằng năm vào dự toán ngân sách. Theo Đại biểu, cách thiết kế này giúp cơ quan dân cử xem xét nhu cầu đầu tư cùng khả năng cân đối vốn, giảm hồ sơ trùng lặp cho chính quyền, tạo cơ sở giám sát xuyên suốt từ khâu phân bổ đến sử dụng ngân sách. Đại biểu cũng đánh giá cao cơ quan soạn thảo dự án Luật đã tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc.

Tuy nhiên, đại biểu Bùi Văn Dũng cũng chia sẻ về việc sử dụng ngân sách đầu tư công gần đây để lại nhiều trăn trở. Có những cán bộ từng được đào tạo cơ bản, có tín nhiệm nhưng khi đảm nhận trách nhiệm quản lý ngân sách, quyết định đầu tư lại để xảy ra vi phạm, phải chịu trách nhiệm hình sự.

Do vậy, từ góc độ làm luật, đại biểu Bùi Văn Dũng cho rằng cần phải làm rõ căn cứ, giới hạn thẩm quyền và trách nhiệm xử lý khi điều kiện thực hiện thay đổi, giúp chính quyền các cấp chủ động làm đúng và phòng ngừa sai phạm. Đóng góp cho dự thảo Luật ý kiến về việc làm rõ trách nhiệm chuyển nguồn và xử lý vốn hết hạn. Khoản 5 Điều 86 đã giới hạn thời gian chi đối với nguồn chuyển theo khoản 3 và khoản 4 đến hết ngày 31 tháng 12 năm sau. Có ngoại lệ về một số khoản kinh phí tiền lương, phụ cấp, trợ cấp. Đại biểu đề nghị làm rõ cách hủy dự toán, hoàn trả kinh phí còn dư khi hết hạn và xử lý các nghĩa vụ thanh toán hợp pháp.

Với dự toán chi đầu tư công chuyển nguồn theo điểm e khoản 3 Điều 86, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị tại điểm d khoản 6 bổ sung căn cứ, cam kết giải ngân, mốc tiến độ, thời điểm rà soát và trách nhiệm xử lý khi không hoàn thành. Cần phân biệt nguyên nhân chủ quan với trở ngại khách quan được báo cáo kịp thời.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn báo cáo giải trình trước Quốc hội về những vấn đề các đại biểu quan tâm. Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc

Báo cáo giải trình trước Quốc hội về những vấn đề các đại biểu quan tâm, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, trong quá trình soạn thảo, cơ quan soạn thảo đã cố gắng thể hiện được bốn nguyên tắc cơ bản trong xây dựng Luật.

Thứ nhất, phải thể chế hóa kịp thời các quy định mới của Đảng trong quản lý ngân sách và đầu tư.

Thứ hai, trong dự thảo Luật phải quán triệt nguyên tắc mọi khoản chi, chương trình, dự án sử dụng ngân sách nhà nước đều được đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội theo đúng nguyên tắc trong Kết luận số 18 của Trung ương. Để đáp ứng các yêu cầu phát triển, trong 5 năm tới tổng đầu tư phát triển tăng khoảng 2,21 lần, riêng đầu tư công tập trung huy động tăng 2,6 lần so với giai đoạn trước. Trong 5 năm tới, đầu tư công của Trung ương theo kế hoạch 5 năm phải huy động khoảng 3,8 triệu tỷ đồng, của địa phương là 4,42 triệu tỷ đồng. Đây là con số rất lớn, gấp 2,6 lần giai đoạn trước, đồng thời phải nâng hiệu quả sử dụng lên gấp đôi so với yêu cầu của giai đoạn trước.

"Chính vì thế nguyên tắc đánh giá hiệu quả là xuyên suốt trong quá trình lập dự án cũng như trong quá trình thực hiện. Đồng thời, việc huy động vốn cho đầu tư phát triển phải đảm bảo nguồn vốn cho củng cố an ninh quốc phòng, an sinh xã hội", Bộ trưởng nói.

Thứ ba, phải bảo đảm tuyệt đối an toàn, an ninh tài chính quốc gia, đặc biệt là hạn mức vay và bội chi ngân sách nhà nước phải đảm bảo trong hạn mức Quốc hội giao.

Thứ tư, dự thảo Luật phải đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính. Đảm bảo sự dẫn dắt của ngân sách trung ương nhưng vẫn đảm bảo tính chủ động của ngân sách địa phương và phân quyền mạnh mẽ. Đảm bảo nguyên tắc địa phương quyết thì địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cũng giải trình thêm một số nội dung đại biểu Quốc hội quan tâm.

Trước hết về xây dựng dự toán, Bộ trưởng cho biết, nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội băn khoăn làm sao dự toán ngân sách phải sát thực tiễn. Về vấn đề này, có nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân chủ quan là chủ yếu. Trong đó việc dự báo còn hạn chế, có những việc không theo kịp diễn biến của tình hình kinh tế trong nước và của thế giới.

Bộ trưởng lấy ví dụ năm 2025 dự báo tăng trưởng kinh tế đầu năm là 6%, tuy nhiên kết thúc năm đạt 8,02%. Đối với dự toán năm 2027, theo phương án của Chính phủ trình Quốc hội, có thể sẽ chỉ tăng so với số ước thực hiện năm 2026 khoảng 9,1%. Trong khi đó yêu cầu tăng trưởng ở mức trên 10%, lạm phát ở mức 4,5%.

"Chúng tôi đã có nghị quyết của Đảng ủy Bộ Tài chính rất rõ ràng: Không được giảm thu, không được phản ánh không phù hợp với điều kiện kinh tế, nhưng không được giấu nguồn thu để tạo ra tăng thu; sẽ kiên quyết xử lý những trường hợp cố tình như vậy", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Thứ hai, về phân bổ chi tiết các khoản, Bộ trưởng cho biết, theo Điều 40 của dự thảo Luật, trong đó có quy định có nhiều nhiệm vụ, chương trình, dự án nằm trong dự toán phải chi từ đầu năm nhưng chưa đủ điều kiện phân bổ chi tiết. Cơ quan soạn thảo đã tiếp thu và đưa vào phân bổ chi tiết phải chấm dứt vào ngày 31/12. Trường hợp muốn tiếp tục sử dụng, Chính phủ phải báo cáo Thường vụ Quốc hội và Ủy ban nhân dân sẽ báo cáo Hội đồng nhân dân, trừ trường hợp một số khoản chi đặc thù gắn với con người, chương trình, dự án chi từ một số chương trình trọng điểm quốc gia...

Thứ ba là chi chuyển nguồn. Mấy năm vừa qua chi chuyển nguồn rất lớn, nguyên nhân chính vì tăng thu lớn vào cuối năm. Trong dự thảo Luật quy định rất rõ các điều kiện để được chuyển nguồn. Thứ nhất là chuyển nguồn chỉ đến ngày 31/12 năm sau, quy định rất rõ một số nguồn cụ thể được cho phép chuyển. Còn lại phải xử lý, để bảo đảm kỷ cương, kỷ luật ngân sách.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ nghiêm túc nghiên cứu rất kỹ và tiếp thu đầy đủ các ý kiến của đại biểu Quốc hội để có dự thảo Luật hoàn thiện nhất, phù hợp với điều kiện thực tiễn, phát triển của quốc gia trong thời gian tới.

Diệp Anh

Tham khảo thêm

Dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất)