Đối với thị trường nội địa, các yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn sản phẩm, an toàn hóa chất và thông tin tới người tiêu dùng chưa được chuẩn hóa đồng bộ
Cần chuẩn hóa từ nguồn nguyên liệu đến sản phẩm
Nhiều năm qua, ngành gỗ Việt Nam đã hình thành hệ thống yêu cầu tương đối chặt chẽ đối với hàng hóa xuất khẩu. Doanh nghiệp muốn tiếp cận các thị trường lớn phải chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, tính hợp pháp của gỗ, khả năng truy xuất cũng như đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao về chất lượng và môi trường.
Trong khi đó, đối với thị trường nội địa, các yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn sản phẩm, an toàn hóa chất và thông tin tới người tiêu dùng chưa được chuẩn hóa đồng bộ.
Điều này tạo ra sự khác biệt đáng kể giữa hai thị trường. Một doanh nghiệp có thể phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu khi xuất khẩu sản phẩm, nhưng các tiêu chuẩn tương ứng đối với một số sản phẩm tiêu thụ trong nước lại chưa được áp dụng thống nhất.
Ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho rằng đây là vấn đề cần được nhìn nhận từ góc độ phát triển thị trường và bảo vệ người tiêu dùng. Nếu các sản phẩm không rõ nguồn gốc, chất lượng không được kiểm soát vẫn lưu thông, điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi người sử dụng mà còn tạo bất lợi cho những doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào nguyên liệu hợp pháp và chất lượng sản phẩm.
Ông Nguyễn Hoài Bảo, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Mỹ nghệ và Chế biến Gỗ TPHCM (HAWA) nhấn mạnh yêu cầu phải xác định rõ mục tiêu và kết quả cần đạt khi xây dựng thị trường nội địa, qua đó từng bước khắc phục những điểm nghẽn mang tính hệ thống.
Vấn đề đặt ra không chỉ là kiểm soát nguồn gỗ nguyên liệu mà còn phải hình thành một chuỗi sản phẩm minh bạch từ sản xuất, chế biến, phân phối đến tiêu dùng.
Một thị trường gỗ nội địa phát triển bền vững trước hết cần có những tiêu chí thống nhất về tính hợp pháp của nguyên liệu, chất lượng sản phẩm và mức độ an toàn đối với người sử dụng.
Ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc điều hành Forest Trends Việt Nam, cho rằng việc xây dựng thể chế và các chuẩn mực minh bạch là nền tảng để triển khai những giải pháp tiếp theo. Khi "luật chơi" rõ ràng, doanh nghiệp có cơ sở đầu tư, người tiêu dùng có căn cứ lựa chọn và cơ quan quản lý có công cụ kiểm tra, giám sát.
Đối với doanh nghiệp, việc xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch cũng không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu xuất khẩu mà cần trở thành một phần trong chiến lược phát triển thị trường nội địa.
Tại nhiều doanh nghiệp, việc kiểm soát nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm đã được thực hiện theo các tiêu chuẩn cao. Đây có thể là cơ sở để nhân rộng các mô hình sản xuất và phân phối gỗ hợp pháp trên thị trường trong nước.
Ở khâu nguyên liệu, ông Võ Quang Hà, Chủ tịch Hội Gỗ Xây dựng TPHCM (SAWA) cho rằng cần phát triển các trung tâm phân phối gỗ hợp pháp, qua đó hình thành nguồn nguyên liệu có chất lượng và ổn định cho các cơ sở chế biến.
Nếu các mắt xích này được kết nối, người tiêu dùng sẽ có nhiều hơn những lựa chọn về sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, trong khi doanh nghiệp làm ăn bài bản có thêm lợi thế cạnh tranh.
Mua sắm công có thể tạo lực kéo cho thị trườngMột trong những hướng đi được đặt ra là sử dụng sức mua của khu vực công để thúc đẩy sản phẩm gỗ hợp pháp, chất lượng và sử dụng nguyên liệu từ rừng trồng trong nước.
Đáng chú ý là sáng kiến của doanh nghiệp ngành gỗ về thúc đẩy mua sắm công bàn ghế học sinh được sản xuất từ gỗ rừng trồng trong nước, bảo đảm yêu cầu về tính hợp pháp, chất lượng và an toàn sử dụng.
Đây là lĩnh vực có nhu cầu tương đối ổn định và liên quan trực tiếp đến môi trường học đường. Nếu các tiêu chí về nguồn gốc gỗ, chất lượng, độ an toàn của vật liệu và độ bền sản phẩm được đưa vào yêu cầu mua sắm, nguồn lực từ mua sắm công có thể trở thành một yếu tố thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi phương thức sản xuất.
Ông Vũ Hải Bằng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho rằng doanh nghiệp trong nước có khả năng sản xuất bàn ghế học sinh từ nguồn gỗ rừng trồng hợp pháp, đáp ứng các yêu cầu về chất lượng và an toàn.
Ở góc độ chính sách, việc ưu tiên các sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn trong hoạt động mua sắm công, khi phù hợp với quy định pháp luật về đấu thầu và mua sắm công, có thể tạo tín hiệu thị trường rõ ràng. Từ đó, người trồng rừng có thêm đầu ra, doanh nghiệp chế biến có thêm động lực đầu tư và cơ quan quản lý có thêm cơ sở thúc đẩy sử dụng nguyên liệu trong nước.
Cùng với chính sách và sản xuất, thay đổi hành vi tiêu dùng cũng đang tạo ra động lực mới cho thị trường gỗ nội địa.
Thương mại điện tử không chỉ là kênh bán hàng mà còn có thể trở thành công cụ cung cấp thông tin về sản phẩm, nguồn gốc, vật liệu, thông số kỹ thuật và tiêu chuẩn chất lượng tới người mua.
Ông Nguyễn Minh Đức, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM), cho rằng các nền tảng số có khả năng hỗ trợ doanh nghiệp cung cấp thông tin trực tiếp đến người tiêu dùng, qua đó giảm bớt những khâu trung gian và tăng tính minh bạch của thị trường.
Thị trường gỗ nội địa với hơn 100 triệu người tiêu dùng có thể trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng của ngành chế biến gỗ Việt Nam. Tuy nhiên, để khai thác được thị trường này, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng sức mua mà quan trọng hơn là nâng chất lượng của chính thị trường.
Điều này đòi hỏi sự phối hợp từ cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp, hệ thống phân phối và người tiêu dùng. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện các quy định và tiêu chuẩn phù hợp; hiệp hội có vai trò kết nối và thúc đẩy thực hành tốt; doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về nguồn nguyên liệu và chất lượng sản phẩm; còn người tiêu dùng cần được tiếp cận thông tin đầy đủ để đưa ra lựa chọn.
Khi những yêu cầu về tính hợp pháp của gỗ, chất lượng sản phẩm và an toàn sử dụng được áp dụng thống nhất, thị trường nội địa sẽ không còn là "khoảng trống" so với thị trường xuất khẩu.
Quan trọng hơn, việc hình thành thị trường gỗ hợp pháp ngay trong nước sẽ tạo thêm đầu ra cho gỗ rừng trồng, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, nâng giá trị sản phẩm và từng bước xây dựng niềm tin đối với thương hiệu gỗ Việt Nam.
Đỗ Hương
