Cán bộ Công an xã Sóc Sơn (thành phố Hà Nội) tuyên truyền phòng, chống bạo lực học đường cho học sinh Trường Trung học cơ sở Mai Đình. Ảnh: Bộ Công an
Theo bà Hoàng Thị Thảo, Thạc sĩ Tâm lý học trường học, đang công tác tại Phòng Tham vấn học đường, Hệ thống Giáo dục Genesis, để phòng ngừa và can thiệp kịp thời bạo lực học đường, trong đó có bắt nạt trên mạng (cyberbullying), nhà trường cần xây dựng một mạng lưới hỗ trợ chủ động, có sự phối hợp giữa giáo viên, phòng tham vấn và chính học sinh.
Trước hết, giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn cần phát huy vai trò là lực lượng quan sát tuyến đầu. Do thường xuyên tiếp xúc với học sinh, giáo viên có điều kiện nhận diện những thay đổi bất thường về tâm lý và hành vi, chẳng hạn học sinh đột ngột thu mình, lo âu, sa sút kết quả học tập hoặc thường xuyên căng thẳng khi sử dụng thiết bị điện tử. Những dấu hiệu này cần được kịp thời trao đổi với phòng tham vấn học đường để phối hợp theo dõi và hỗ trợ.
Cùng với đó, hoạt động tham vấn cần chuyển từ chờ học sinh tìm đến sang chủ động tiếp cận. Theo bà Hoàng Thị Thảo, các tiết học tâm lý, kỹ năng và an toàn mạng được tổ chức định kỳ có thể trở thành một kênh phòng ngừa hiệu quả. Thông qua các nội dung hướng dẫn học sinh sử dụng mạng xã hội an toàn, văn minh, chuyên viên tham vấn cũng có thêm cơ hội quan sát cách học sinh tương tác, biểu hiện cảm xúc và nhận diện sớm những trường hợp có dấu hiệu bất an để hỗ trợ trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng.
Một giải pháp khác là duy trì hoạt động rà soát sức khỏe tinh thần (well-being) và tạo kênh để học sinh được nói lên suy nghĩ của mình. Những câu hỏi liên quan đến cảm nhận của học sinh về mức độ an toàn của trường học, môi trường mạng hay những điều các em muốn chia sẻ riêng có thể giúp nhà trường nhận diện những "tín hiệu cầu cứu" mà học sinh chưa sẵn sàng nói trực tiếp. Từ đó, việc hỗ trợ có thể được thực hiện sớm hơn, hạn chế nguy cơ tổn thương tâm lý kéo dài.
Trang bị kỹ năng số thay vì chỉ cấm đoánTrong bối cảnh trẻ em tiếp cận mạng xã hội ngày càng sớm, theo chuyên gia tâm lý, giáo dục kỹ năng số cần trang bị cho trẻ em khả năng tự đánh giá thông tin, kiểm soát hành vi trên môi trường mạng và biết cách bảo vệ chính mình.
Một trong những kỹ năng cần hình thành là sự thận trọng trước khi bình luận hoặc chia sẻ nội dung. Học sinh cần hiểu rằng một bài viết, hình ảnh hoặc bình luận tiêu cực khi xuất hiện trên mạng có thể gây tổn thương cho người khác và rất khó kiểm soát sau khi đã được sao chép, chụp màn hình hoặc lan truyền.
Vì vậy, giáo viên và cha mẹ có thể hướng dẫn học sinh hình thành thói quen tự đặt ra ba câu hỏi trước khi đăng tải hoặc chia sẻ một nội dung: Thông tin này có đúng sự thật không, có mang tính xây dựng không và có thể làm ai tổn thương không.
Bên cạnh kỹ năng ứng xử, học sinh cũng cần được hướng dẫn cách chủ động bảo vệ sức khỏe tinh thần. Khi gặp những thông tin độc hại hoặc tương tác tiêu cực trên mạng, các em cần biết cách "ngắt kết nối" bằng việc chặn tài khoản, rời khỏi nhóm tiêu cực, giới hạn thời gian sử dụng thiết bị và trở lại với những hoạt động tích cực trong đời sống thực như thể thao, giao tiếp trực tiếp hoặc theo đuổi sở thích cá nhân.
Vai trò của cha mẹ trong quá trình này cũng đặc biệt quan trọng. Theo bà Hoàng Thị Thảo, cha mẹ nên dành khoảng 10 phút mỗi ngày để thực sự trò chuyện và lắng nghe con. Khoảng thời gian này không nhất thiết phải xoay quanh chuyện học tập hay bạo lực học đường, mà quan trọng hơn là giúp cha mẹ hiểu con đang suy nghĩ gì, cần gì và đang gặp khó khăn nào.
Thay vì áp dụng những lệnh cấm cứng nhắc, cha mẹ cũng cần trang bị kiến thức để có thể giải thích cho con về những nguy cơ trên môi trường số như lạm dụng game, sử dụng thiết bị điện tử quá mức, tiếp xúc với nội dung không phù hợp hay những rủi ro khi tìm hiểu các vấn đề nhạy cảm trên mạng.
Việc cho trẻ tiếp cận những tình huống thực tế thông qua các video, hình ảnh về hậu quả của bắt nạt, lừa đảo hoặc sử dụng Internet thiếu an toàn cũng có thể giúp các em mở rộng nhận thức. Quan trọng hơn, giữa cha mẹ và con cần có những thỏa thuận rõ ràng về thời gian sử dụng thiết bị, thay vì cấm đoán tuyệt đối. Các quy tắc cần minh bạch, phù hợp với độ tuổi và có sự thống nhất giữa hai bên.
Gia đình, nhà trường cùng hành động
Bạo lực học đường - Bài 1: Nhà trường không chỉ dạy chữ, quan trọng hơn là phải dạy ngườiKhi học sinh đã trở thành nạn nhân của bạo lực hoặc bắt nạt trên mạng, việc xử lý cần được tiến hành nhanh chóng nhưng tránh khiến trẻ cảm thấy mình bị cô lập hoặc tiếp tục chịu thêm áp lực.
Theo bà Hoàng Thị Thảo, gia đình, nhà trường và các nền tảng mạng xã hội cần phối hợp như một "kiềng ba chân", trong đó mỗi bên có trách nhiệm cụ thể.
Gia đình trước hết phải là điểm tựa an toàn về cảm xúc cho trẻ. Khi con chia sẻ việc bị bắt nạt, cha mẹ cần giữ bình tĩnh, lắng nghe và tránh phán xét. Việc đột ngột cấm đoán hoặc tịch thu thiết bị có thể khiến trẻ lo sợ và không muốn tiếp tục chia sẻ. Trong những trường hợp cần thiết, cha mẹ cũng nên lưu giữ tin nhắn, hình ảnh chụp màn hình và các bằng chứng liên quan để làm cơ sở bảo vệ con.
Nhà trường đóng vai trò điều phối và can thiệp. Khi tiếp nhận thông tin, nhà trường cần xác định các học sinh liên quan, xử lý theo quy trình phù hợp, đồng thời chú trọng hỗ trợ tâm lý cho học sinh bị ảnh hưởng và giúp học sinh có hành vi vi phạm nhận thức rõ hậu quả từ hành động của mình.
Đối với các nền tảng mạng xã hội, người dùng có thể sử dụng chức năng báo cáo (report) để thông báo về những tài khoản, bài viết hoặc nội dung vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng. Với các trường hợp có dấu hiệu bôi nhọ, tống tiền hoặc đe dọa nghiêm trọng, gia đình và nhà trường cần cân nhắc việc thông báo cho cơ quan chức năng để được hướng dẫn, xử lý theo quy định pháp luật.
Đối với những học sinh đang là nạn nhân của bạo lực học đường hoặc bắt nạt trên mạng, điều quan trọng trước hết là các em không nên tự chịu đựng một mình.
Theo chuyên gia tâm lý Hoàng Thị Thảo, học sinh cần hiểu rằng việc bị bắt nạt không phải là lỗi của mình. Khi cảm thấy bị tổn thương hoặc không an toàn, các em nên tìm đến ít nhất một người lớn mà mình tin tưởng như cha mẹ, giáo viên chủ nhiệm, chuyên viên tham vấn tâm lý hoặc các kênh hỗ trợ phù hợp.
Cùng với đó, học sinh nên chủ động chặn tài khoản bắt nạt, rời khỏi những nhóm có nội dung tiêu cực và hạn chế tranh cãi hoặc đáp trả trực tiếp trên mạng. Những tin nhắn, bình luận, hình ảnh hoặc nội dung có tính chất bắt nạt cũng cần được chụp màn hình và lưu giữ để làm bằng chứng khi cần sự hỗ trợ của gia đình, nhà trường hoặc cơ quan chức năng.
Quan trọng hơn, những lời xúc phạm trên mạng không phải là thước đo giá trị của một con người. Học sinh cần được khuyến khích trở lại với những hoạt động giúp mình cảm thấy tích cực như thể thao, sở thích cá nhân và những mối quan hệ lành mạnh trong đời sống thực.
Phòng ngừa bạo lực học đường vì thế không chỉ là xử lý một vụ việc sau khi xảy ra. Đó còn là quá trình xây dựng một môi trường trong đó học sinh được lắng nghe, được trang bị kỹ năng và biết rằng khi gặp khó khăn, các em luôn có người đồng hành để tìm kiếm sự trợ giúp.
Thiện Tâm
