Cạnh tranh, kết nối và hợp tác không thể tách rời
Sáng 7/10, Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 18 với chủ đề “Cạnh tranh, kết nối và hợp tác: Biển Đông và trật tự hàng hải khu vực” do Học viện Ngoại giao và các cơ quan đối tác phối hợp tổ chức, chính thức khai mạc tại Hà Nội.
Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Hùng Sơn - Giám đốc Học viện Ngoại giao, cho rằng trong suốt 17 năm qua, Hội thảo đã trở thành một trong những diễn đàn đối thoại uy tín về các vấn đề hàng hải của khu vực.
TS. Nguyễn Hùng Sơn - Giám đốc Học viện Ngoại giao (Ảnh: Việt Anh).
Theo ông, Biển Đông cần được nhìn nhận là một mối quan tâm chung của cộng đồng quốc tế liên quan đến các vấn đề về hòa bình, ổn định và luật pháp quốc tế.
“Biển Đông không phải là một vấn đề cần né tránh, mà là một vấn đề đòi hỏi đối thoại cởi mở và mang tính xây dựng”, ông nhấn mạnh.
Tại Hội thảo, ông Sơn cho rằng trật tự hàng hải phụ thuộc vào quyền lực, toàn vẹn lãnh thổ, tự do hàng hải và các quy tắc điều chỉnh hành vi của các quốc gia. Nhưng nó cũng phụ thuộc vào những mạng lưới kết nối chung, từ tuyến vận tải, chuỗi cung ứng đến hạ tầng số và hệ sinh thái biển.
Các nhà lãnh đạo, đại biểu tham gia Hội thảo (Ảnh: Việt Anh).
Từ đó, ông Sơn cho rằng 3 khái niệm “cạnh tranh, kết nối và hợp tác” xuất hiện trong chủ đề của Hội thảo năm nay được đặt cạnh nhau không phải ngẫu nhiên.
Trong đó, cạnh tranh phản ánh những khác biệt về chủ quyền, quyền tài phán, nguồn lực, công nghệ và hiện diện chiến lược. Kết nối lại cho thấy các nền kinh tế ngày càng gắn chặt với các tuyến hàng hải, cảng biển, năng lượng ngoài khơi và cáp ngầm. Còn hợp tác là điều kiện then chốt để kiểm soát những rủi ro mà không quốc gia nào có thể tự mình xử lý.
Nghịch lý cạnh tranh gia tăng và phụ thuộc ngày càng sâu sắc
Trong phát biểu dẫn đề của Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Thị Hoàng Vân nhận định rằng thế giới đang chứng kiến sự hội tụ ngày càng rõ giữa an ninh, kinh tế, công nghệ và địa chính trị trên biển.
Theo vị Thứ trưởng, những biến động tại các điểm nghẽn hàng hải huyết mạch có thể nhanh chóng lan sang các khu vực cách xa, làm gián đoạn dòng năng lượng, đẩy chi phí vận tải tăng cao và gây sức ép lên chuỗi cung ứng.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Vân - Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy Bộ, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam (Ảnh: Việt Anh).
Đồng thời, các tuyến cáp ngầm, cảng biển, cơ sở năng lượng ngoài khơi và mạng lưới logistics đã trở thành những hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế toàn cầu.
“An ninh hàng hải ngày nay không còn chỉ xoay quanh kiểm soát không gian trên biển, nó ngày càng gắn liền với sự toàn vẹn của các hệ thống, quy tắc và kết nối giúp không gian đó vận hành”, Thứ trưởng Nguyễn Thị Hoàng Vân nói.
Biển Đông, theo bà, nằm ngay trong những chuyển động này. Đây là một trong những không gian hàng hải quan trọng nhất thế giới, kết nối Thái Bình Dương với Ấn Độ Dương, là tuyến đường quan trọng cho dòng chảy thương mại và năng lượng, đồng thời gắn với sinh kế của hàng triệu người.
Dẫu vậy, môi trường chiến lược tại Biển Đông cũng ngày càng phức tạp khi mật độ hoạt động trên biển gia tăng, năng lực của các bên được mở rộng và công nghệ mới được đưa vào lĩnh vực hàng hải.
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao chỉ ra nghịch lý “cạnh tranh chiến lược trên biển đang gia tăng đúng vào lúc sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các bên ngày càng sâu sắc” (Ảnh: Việt Anh).
Trong bối cảnh đó, bà cho rằng tính dự báo trở nên đặc biệt quan trọng. Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) tiếp tục được nhìn nhận là khuôn khổ pháp lý toàn diện điều chỉnh các hoạt động trên biển và đại dương.
Cũng theo Thứ trưởng, không phải mọi tranh chấp đều có thể được giải quyết ngay lập tức, nhưng nhiều rủi ro có thể được kiểm soát qua giao tiếp, tính minh bạch và các biện pháp xây dựng lòng tin.
Từ góc nhìn Việt Nam, một trật tự hàng hải ổn định cũng phải gắn với năng lực tự cường. Thứ trưởng cho biết Nghị quyết số 20-NQ/TW được ban hành vào tháng 7/2026 về xây dựng, phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh xác định biển là không gian phát triển, đồng thời nhấn mạnh khả năng chống chịu và hợp tác quốc tế.
Bà cho rằng Việt Nam đang hướng tới phát triển kinh tế biển bền vững, hiện đại hóa quản trị biển và hạ tầng hàng hải, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, bảo vệ hệ sinh thái biển, đồng thời tăng cường hợp tác với các đối tác.
Thứ trưởng Nguyễn Thị Hoàng Vân nhấn mạnh 4 ưu tiên: giữ UNCLOS là nền tảng của trật tự hàng hải; bảo đảm an toàn các tuyến hàng hải và eo biển quốc tế; tăng sức chống chịu của hạ tầng hàng hải trọng yếu; quản lý rủi ro và mở rộng không gian hợp tác.
Thông điệp được bà nhấn mạnh sau cùng là thế giới hàng hải sẽ không trở nên ít phức tạp hơn, cạnh tranh chiến lược sẽ tiếp tục, công nghệ sẽ vẫn chuyển đổi cách thức hoạt động trên biển.
Thứ trưởng cho rằng ngay cả trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược, các nước vẫn có thể lựa chọn đối thoại thay vì đối đầu, khả năng dự báo thay vì bất định và hợp tác thay vì chia rẽ.
Tăng cường chia sẻ thông tin để hạn chế rủi ro trên biển
Cùng trong khuôn khổ Hội thảo, ông Leo M. Herrera-Lim - Thứ trưởng Ngoại giao, Trưởng SOM ASEAN của Philippines cho rằng UNCLOS là một trong những nền tảng không thể thay thế của trật tự hàng hải.
“UNCLOS là hiến pháp của các đại dương”, ông nói, đồng thời khẳng định các quyền tự do hàng hải và hàng không không phải là đặc quyền do một cường quốc đơn phương ban phát, mà là những quyền được luật pháp quốc tế bảo đảm.
Ông Leo M. Herrera-Lim, Thứ trưởng Ngoại giao, Trưởng SOM ASEAN của Philippines (Ảnh: Việt Anh).
Theo ông, bất ổn trên biển không chỉ là vấn đề địa chính trị mà còn có “chi phí con người” rất rõ ràng. Khi các tuyến vận tải ở những khu vực xa xôi bị gián đoạn, tác động vẫn có thể truyền tới châu Á thông qua giá năng lượng, cước vận chuyển, an ninh lương thực và chi phí sinh hoạt.
Ông đề xuất các quốc gia cần phối hợp liên ngành để tăng khả năng cảnh báo và ứng phó sớm, tiếp tục tăng cường nhận thức về tình hình trên biển và không ngừng bảo vệ hạ tầng trọng yếu, thể chế hóa công tác bảo vệ trong khuôn khổ ASEAN, hiện đại hóa cơ chế quản trị đại dương đa phương và chủ động xây dựng khả năng chống chịu trước khủng hoảng.
