Sau nhiều thập kỷ cắt giảm ngân sách và thu hẹp quy mô quân đội, các quốc gia châu Âu đang ráo riết tái thiết lập năng lực quốc phòng, trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine và sự bất ổn trong cam kết an ninh của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump.
Tuy nhiên, hành trình chuyển mình này đang vấp phải những hòn "đá tảng" lớn, như sự phân mảnh của ngành công nghiệp, hay sự khác biệt về lợi ích quốc gia.
Mâu thuẫn về chiến lược mua sắm vũ khí đã được làm nổi bật tại Hội nghị An ninh Berlin – một trong những diễn đàn thường niên lớn và quan trọng hàng đầu tại châu Âu về chính sách quốc phòng và an ninh.
Chủ tịch Ủy ban Quốc phòng Nghị viện châu Âu, bà Marie-Agnes Strack-Zimmermann, đã lên tiếng chỉ trích Đức quá chú trọng vào việc mua vũ khí từ các nhà sản xuất trong nước thay vì hợp tác với các đối tác châu Âu.
Phát biểu tại sự kiện diễn ra vào ngày 4/11, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius đã bác bỏ lời chỉ trích này, đồng thời lập luận rằng các quốc gia khác cũng đang hành xử y hệt như vậy.
"Ai cũng đồng thanh khẳng định – không chỉ vào những dịp đặc biệt mà là mỗi ngày – rằng chúng ta muốn tăng cường hợp tác quốc phòng và đẩy mạnh các dự án vũ khí chung. Thế nhưng, khi đến thời điểm quyết định, mỗi quốc gia lại đồng loạt đưa ra cùng một lập trường, dù là vì lợi ích riêng của mình: Ngành công nghiệp của nước tôi không được phép bị bỏ lại phía sau", ông Pistorius nói.
Vị Bộ trưởng Đức lập luận rằng các chính phủ cũng có trách nhiệm bảo vệ nền kinh tế và ngành công nghiệp của quốc gia mình.
Dây chuyền sản xuất đạn pháo 155mm tại một nhà máy của Rheinmetall. Ảnh: Militarnyi
Theo Politico EU, tranh cãi này phản ánh chính xác rào cản lớn nhất của châu Âu: Ai cũng muốn xây dựng lực lượng vũ trang hùng mạnh hơn và cùng nhau mua sắm nhiều vũ khí hơn, nhưng các chính phủ cũng đồng thời muốn bảo vệ việc làm và các nhà máy trong nước.
Các số liệu cho thấy sự hợp tác này vẫn còn đầy khó khăn. Theo Cơ quan Quốc phòng châu Âu (EDA), các nước EU đã chi 115 tỷ Euro cho thiết bị quân sự vào năm 2025, nhưng chỉ 24% trong số đó dành cho các khoản mua sắm chung – thấp hơn nhiều so với mục tiêu 40% vào năm 2030 mà Brussels đề ra.
Ngay cả khi EU tung ra chương trình SAFE trị giá 150 tỷ Euro – cung cấp các khoản vay ưu đãi để thúc đẩy mua sắm tập thể, lợi ích quốc gia vẫn là rào cản. Các chính phủ thường không muốn thấy những hợp đồng vũ khí lớn rơi vào tay các công ty ở quốc gia khác.
"Vì vậy, tôi xin bác bỏ chỉ trích trong câu hỏi của bà. Và nếu cần phải chỉ trích, thì đối tượng không nên là Đức, mà phải là tất cả các quốc gia châu Âu có sở hữu ngành công nghiệp quốc phòng", ông Pistorius nói với bà Strack-Zimmermann.
“Liên minh những người sẵn sàng” chuyển từ lý thuyết sang thực tiễn về hỗ trợ UkraineĐỌC NGAYSự thiếu phối hợp giữa các chính phủ châu Âu không chỉ dừng lại ở các hợp đồng mua sắm mà tình trạng này còn làm sụp đổ các dự án phát triển công nghệ hàng đầu.
"Đó không phải là vấn đề của ngành công nghiệp quốc phòng. Đó là vấn đề về sự phối hợp giữa các quốc gia", ông Emil Archambault, chuyên gia về chính sách an ninh và quốc phòng tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức, nói với đài DW.
Khi các chính phủ không thống nhất được ưu tiên, sự phân mảnh là điều tất yếu. Ông Archambault rằng các dự án đa quốc gia giữa các nước châu Âu chỉ có thể thành công khi các chính phủ thống nhất được các ưu tiên và phối hợp chặt chẽ với nhau.
Thất bại cay đắng nhất là dự án phát triển máy bay chiến đấu thế hệ mới FCAS giữa Pháp và Đức.
Dự án từng được kỳ vọng phát triển hệ thống không quân hiện đại với máy bay có người lái, máy bay không người lái (UAV/drone) và đám mây chiến đấu đã chính thức bị hủy bỏ do bất đồng giữa Dassault Aviation (Pháp) và Airbus Defense and Space (Đức).
Tương tự, dự án chung hợp tác phát triển xe tăng thế hệ mới giữa Pháp và Đức đã kéo dài nhiều năm cũng đang rơi vào tình trạng không chắc chắn.
Trong khi đó, việc gia tăng chi tiêu quân sự vẫn diễn ra ở quy mô kỷ lục. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), 29 thành viên châu Âu trong NATO đã chi tổng cộng 559 tỷ USD (487 tỷ Euro) cho quốc phòng trong năm qua.
Riêng Đức chi 114 tỷ USD, tăng 24% so với năm trước sau khi sửa đổi hiến pháp để bỏ trần nợ dành cho ngân sách quân sự.
Mặc dù các tập đoàn vũ khí lớn của châu Âu như Rheinmetall, Thales hay Leonardo ghi nhận đơn hàng tăng vọt, một khoảng cách lớn vẫn tồn tại giữa tham vọng tái vũ trang và kết quả thực tế.
Nhiều nhà sản xuất vật lộn để gia tăng tốc độ sản xuất, thể hiện qua doanh thu và lợi nhuận thất vọng trong nửa đầu năm nay, gây lo ngại cho các nhà đầu tư về khả năng chuyển đổi đơn hàng thành năng lực thực chiến.
Dù vẫn có những điểm sáng hợp tác như chương trình máy bay vận tải quân sự Airbus A400M Atlas hay chương trình GCAP (Anh, Italy, Nhật Bản), hay hệ sinh thái mà Thụy Điển đang phát triển xoay quanh dòng máy bay chiến đấu Gripen và các thiết bị bay không người lái… bài toán quốc phòng châu Âu vẫn chưa tìm thấy lời giải triệt để.
Nếu các quốc gia thành viên không thể vượt qua tư duy bảo hộ ngành công nghiệp nội địa, tham vọng xây dựng một nền quốc phòng châu Âu tự chủ, quy mô và đồng bộ sẽ tiếp tục bị cản trở bởi những "đá tảng" về lợi ích quốc gia.
Minh Đức (Theo Politico EU, DW)
