Để vươn ra thị trường quốc tế, đặc sản vùng cao vẫn phải vượt qua nhiều rào cản - Ảnh minh họa
Theo ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số có nhiều lợi thế nhờ sự đa dạng, điều kiện tự nhiên đặc thù, tính xanh, tự nhiên và giá trị dinh dưỡng cao. Đặc biệt, tri thức bản địa và bản sắc văn hóa cộng đồng tạo nên sự khác biệt, có thể nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.
Một điểm đáng chú ý là xu hướng tiêu dùng trên thế giới ngày càng hướng tới những sản phẩm tự nhiên, xanh. Trong khi đó, nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa có điều kiện để phát triển các sản phẩm theo hướng tự nhiên, hữu cơ.
Bên cạnh chất lượng, câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm cũng là lợi thế. Với những sản phẩm như trà Shan tuyết, giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm trà mà còn ở cây trà cổ thụ, phương thức sản xuất và câu chuyện văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.
Tuy nhiên, theo ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, doanh nghiệp Việt Nam "đã sẵn sàng về mặt sản phẩm, nhưng chưa thực sự sẵn sàng về năng lực cho xuất khẩu".
Lợi thế về điều kiện tự nhiên, giống, phương thức sản xuất hay câu chuyện văn hóa chỉ có thể chuyển thành giá trị thương mại khi sản phẩm đáp ứng được các yêu cầu về quy trình sản xuất, công nghệ, kiểm nghiệm chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc và tổ chức phân phối.
Khó khăn nằm ở chỗ phần lớn doanh nghiệp, hợp tác xã trong lĩnh vực này có quy mô nhỏ, nguồn vốn, nhân lực, công nghệ và thông tin thị trường hạn chế nhưng lại phải tự thực hiện nhiều khâu trong chuỗi giá trị.
"Việc tổ chức phân phối là yếu tố sống còn", ông Tô Hoài Nam nhấn mạnh.
Chuẩn hóa để bước qua "cửa" xuất khẩu
Từ thực tế của địa phương, bà Nguyễn Thị Bích Thu, Giám đốc Trung tâm Khuyến công và xúc tiến thương mại tỉnh Gia Lai cho biết, Gia Lai có lợi thế về vùng nguyên liệu với các sản phẩm như cà phê, hồ tiêu, mắc ca, hạt điều và một số loại dược liệu.
Tuy nhiên, sản phẩm của đồng bào dân tộc thiểu số hiện chủ yếu tham gia chuỗi xuất khẩu ở khâu cung cấp nguyên liệu cho doanh nghiệp chế biến. Một số mặt hàng, nhất là cà phê chất lượng cao, cà phê đặc sản đã bước đầu được doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp.
Theo bà Thu, những điểm nghẽn hiện nay là sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún; chế biến sâu và ứng dụng công nghệ còn hạn chế; chi phí logistics, bao bì cao; các yêu cầu về mã vùng trồng, mã cơ sở đóng gói, mẫu mã và bao bì vẫn là rào cản đối với nhiều chủ thể.
Bà Trần Minh Anh, đại diện Hợp tác xã Miến dong Tài Hoan cho biết, để sản phẩm đi xa, đơn vị đã xây dựng vùng nguyên liệu, liên kết với người dân, đầu tư nhà xưởng, máy móc và kiểm soát quy trình từ nguyên liệu đến chế biến, đóng gói.
Tuy nhiên, để có một lô hàng xuất khẩu, Hợp tác xã từng mất hơn một năm gửi mẫu kiểm nghiệm, kiểm tra dư lượng, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và thủ tục xuất nhập khẩu.
"Yếu tố quyết định thành công không chỉ là sản phẩm tốt, mà là khả năng biến chất lượng truyền thống thành một quy trình sản xuất có thể kiểm soát và chứng minh được", bà Trần Minh Anh chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Minh Tiến, ba rào cản lớn hiện nay gồm chuẩn hóa chất lượng và kiểm định; quy trình sản xuất, chế biến, cấp mã; mẫu mã, bao bì phù hợp với từng thị trường. Trong khi đó, chi phí đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế cao, còn nhiều hợp tác xã và chủ thể OCOP có quy mô nhỏ, năng lực tài chính hạn chế.
Ông Tiến cũng lưu ý không phải đặc sản nào cũng phù hợp với thị trường đại trà. Với sản phẩm có quy mô nhỏ, năng lực sản xuất hạn chế, cần xác định đúng phân khúc, chẳng hạn thị trường quà tặng, sản phẩm cao cấp, thay vì cố gắng tham gia những chuỗi phân phối lớn đòi hỏi sản lượng cao.
Liên kết chuỗi, xây dựng thương hiệu quốc tế
Để tháo gỡ những điểm nghẽn trên, ông Tô Hoài Nam cho rằng liên kết chuỗi phải bắt đầu từ nhu cầu thị trường, thay vì bán những gì chúng ta có. Tín hiệu từ người mua cần được phản hồi trở lại để định hướng tiêu chuẩn, cơ cấu sản phẩm và cách tổ chức sản xuất.
Theo đó, cần hình thành chuỗi giá trị với sự phân vai giữa hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp xuất khẩu, hệ thống phân phối, cơ quan quản lý, hiệp hội và các đơn vị cung cấp dịch vụ.
Chính sách hỗ trợ cũng cần chuyển từ hỗ trợ nhỏ lẻ từng doanh nghiệp sang hỗ trợ theo chuỗi, tập trung vào những điểm nghẽn như quản trị, kiểm nghiệm, chứng nhận, sở hữu trí tuệ, logistics. Đồng thời, cần quan tâm các giải pháp dùng chung như kho lạnh, cơ sở dữ liệu, kiểm nghiệm và chứng nhận chất lượng.
Theo ông Nguyễn Minh Tiến, hoạt động xúc tiến cần chuyển từ các hội chợ, kết nối đơn lẻ sang cách tiếp cận theo hệ sinh thái, hỗ trợ theo nhóm sản phẩm, thị trường và chuỗi giá trị. Mục tiêu không chỉ là xuất khẩu hàng hóa mà còn từng bước xây dựng thương hiệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Với các đặc sản vùng cao, điều này đòi hỏi một quá trình xuyên suốt từ phát triển vùng nguyên liệu, chuẩn hóa sản xuất, nâng cao năng lực chế biến đến lựa chọn thị trường, xây dựng thương hiệu và tổ chức phân phối, qua đó chuyển lợi thế bản địa thành giá trị thương mại và tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Anh Thơ
