Ngành hàng điều cần chuyển dịch mạnh mẽ từ cạnh tranh bằng giá và số lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và công nghệ.
Kỷ lục xuất khẩu và nghịch lý "biên lợi nhuận mỏng"
Ngành điều Việt Nam vừa trải qua giai đoạn tăng trưởng vượt bậc về quy mô thương mại. Năm 2025, xuất khẩu nhân điều đạt dấu mốc lịch sử với khoảng 798.000 tấn, kim ngạch vượt 5,4 tỷ USD, đây là mức cao nhất từ trước đến nay. Kết quả này giúp Việt Nam duy trì vị thế quốc gia chế biến và xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới năm thứ 19 liên tiếp, chiếm trên 80% tổng sản lượng nhân điều xuất khẩu toàn cầu.
Đà tăng trưởng tiếp tục được ghi nhận trong 9 tháng đầu năm 2026 với 594.412 tấn nhân điều xuất khẩu, thu về gần 4,19 tỷ USD. Trung Quốc và Mỹ tiếp tục là hai thị trường tiêu thụ lớn nhất, lần lượt chiếm 21,61% và 15,21% tổng kim ngạch xuất khẩu. Ngành điều đang tự tin hướng tới cột mốc xuất khẩu 800.000 tấn nhân điều và đạt kim ngạch trên 5 tỷ USD trong năm nay.
Tuy nhiên, đằng sau những con số kỷ lục là một nghịch lý kéo dài: Xuất khẩu hàng tỷ USD nhưng lợi nhuận của doanh nghiệp chế biến ngày càng bị bào mòn. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ việc ngành điều trong nước chịu phụ thuộc tới 85% nguồn nguyên liệu hạt điều thô nhập khẩu từ châu Phi, Campuchia và Indonesia. Trong 9 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã phải chi ra hơn 4,43 tỷ USD để nhập khẩu hơn 2,77 triệu tấn điều thô.
Sự phụ thuộc lớn vào nguồn thô khiến doanh nghiệp trong nước cực kỳ nhạy cảm trước những biến động giá cả và chính sách bảo hộ từ các nước xuất khẩu nguyên liệu. Giá điều thô nhập khẩu bình quân trong 9 tháng năm 2026 ở mức 1.582,56 USD/tấn (có thời điểm tháng 4 vọt lên 1.689,66 USD/tấn), trong khi tốc độ tăng giá nhân điều xuất khẩu không tương xứng, dẫn tới tình trạng "đầu vào đắt, đầu ra ép".
Hôm nay (27/10), Hội nghị Điều Quốc tế Việt Nam lần thứ 15 diễn ra với chủ đề "Từ nguyên liệu đến giá trị gia tăng - Kết nối chuỗi giá trị và định hình tương lai chuỗi cung ứng điều toàn cầu", các đại biểu đã phân tích sâu sắc 3 "nút thắt" lớn đang cản trở đà bứt phá của ngành:
Nút thắt thứ nhất là bẫy cạnh tranh bằng sản lượng và giá rẻ. Ngành điều Việt Nam sở hữu công nghệ chế biến và quy mô hàng đầu thế giới nhưng phần lớn sản phẩm xuất khẩu vẫn dừng lại ở dạng nhân điều sơ chế giản đơn. Khi chủ yếu cạnh tranh bằng giá bán và sản lượng, giá trị thu về cho mỗi tấn hạt điều bị giới hạn nghiêm ngặt.
Nút thắt thứ hai là rủi ro từ xu hướng dịch chuyển nguồn nguyên liệu. Các quốc gia trồng điều thô lớn ở châu Phi và Campuchia đang đẩy mạnh chính sách chế biến tại chỗ, áp đặt các rào cản thuế quan hoặc hạn chế xuất khẩu hạt điều thô. Điều này khiến nguồn cung thô cho các nhà máy Việt Nam rủi ro bị thu hẹp và đẩy giá thành sản xuất lên cao.
Nút thắt thứ ba là thiếu liên kết chuỗi và chưa đáp ứng tiêu chuẩn xanh. Chuỗi cung ứng điều còn tình trạng thiếu sự chia sẻ rủi ro giữa người trồng điều, nhà thương mại và nhà chế biến. Bên cạnh đó, các thị trường nhập khẩu lớn như EU, Mỹ ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải carbon và trách nhiệm xã hội.
Lời giải từ những bài học đắt giá trên thương trườngĐứng trước những thách thức mang tính bước ngoặt, các nhà lãnh đạo hiệp hội và đại diện doanh nghiệp đã đề xuất những giải pháp căn cơ để định hình lại tương lai ngành điều Việt Nam.
Ông Phạm Văn Công, Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS) nhấn mạnh bài học đắt giá sau hơn 3 thập kỷ phát triển: "Nếu chúng ta chỉ bán sản phẩm chế biến đơn giản, thì giá trị tạo ra sẽ bị giới hạn và sẽ luôn chịu ảnh hưởng lớn từ biến động của thị trường. Muốn phát triển bền vững, chúng ta bắt buộc phải thay đổi".
Chủ tịch VINACAS Phạm Văn Công đề xuất 3 định hướng chiến lược trọng tâm:
Từ nguyên liệu đến giá trị gia tăng, cần chuyển dịch mạnh mẽ từ cạnh tranh bằng giá và số lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và công nghệ. Tập trung đầu tư chế biến sâu, phát triển các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng cao như nhân điều chiên rang, tẩm gia vị, hạt hỗn hợp, snack và nguyên liệu phục vụ ngành công nghiệp thực phẩm.
Kết nối chặt chẽ chuỗi giá trị, xây dựng cơ chế liên kết hài hòa lợi ích giữa các mắt xích: người trồng điều có thu nhập ổn định, nhà máy chế biến có nguyên liệu chất lượng với giá hợp lý, doanh nghiệp xuất khẩu duy trì năng lực cạnh tranh quốc tế. Minh bạch hóa thông tin thị trường, cùng chia sẻ rủi ro và cơ hội.
Chủ động xanh hóa và ứng dụng công nghệ, nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, sử dụng tiết kiệm năng lượng và chuyển đổi sang sản xuất xanh bền vững để vượt qua các rào cản kỹ thuật mới của thị trường quốc tế.
Ở góc độ doanh nghiệp sản xuất, ông Vũ Thái Sơn, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Long Sơn, Chủ tịch Hội Điều Đồng Nai chỉ ra thực trạng nhức nhối: "Hiện nay, sản lượng xuất khẩu điều nhân của Việt Nam chiếm khoảng 70% sản lượng xuất khẩu của thế giới, gần như Việt Nam có thể quyết định được giá bán. Nhưng nghịch lý lâu nay là doanh nghiệp Việt lại đang bị ép giá, dẫn đến giá điều nhân có tăng nhưng không tăng nhiều, biên lợi nhuận khá thấp. Thậm chí, nhiều doanh nghiệp bị thua lỗ do giá điều thô mua cao trong khi điều nhân bán ra lại không cân đối được".
Từ đó, ông Vũ Thái Sơn kiến nghị cộng đồng doanh nghiệp cần chấm dứt tình trạng tự hạ giá cạnh tranh lẫn nhau để tranh giành hợp đồng. Thay vào đó, ngành điều cần tăng cường kết nối, chủ động tham gia sâu hơn vào hệ thống phân phối quốc tế, xây dựng thương hiệu riêng để tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng cuối cùng.
Để ngành điều Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu thu về trên 5 tỷ USD mỗi năm một cách hiệu quả và giữ lại giá trị cao nhất cho nền kinh tế, sự đồng hành của Chính phủ và các Bộ, ngành đóng vai trò quyết định.
Tại hội nghị, câc doanh nghiệp đề xuất, Bộ NN&MT cùng các địa phương cần đẩy mạnh tái cơ cấu vùng trồng điều trong nước, ứng dụng khoa học kỹ thuật để nâng cao năng suất, chất lượng hạt điều Việt Nam. Đồng thời, thúc đẩy hợp tác nông nghiệp song phương với Campuchia và các nước bạn để xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, bền vững.
Ngân hàng Nhà nước và các tổ chức tín dụng cần xem xét chính sách hỗ trợ vốn lưu động, ưu đãi lãi suất cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ chế biến sâu, dây chuyền sản xuất xanh và lưu kho nguyên liệu vụ mùa.
Bộ Công Thương, Cục Xúc tiến thương mại hỗ trợ các chương trình quảng bá thương hiệu "Hạt điều Việt Nam" trên thị trường quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua các vụ kiện thương mại, rào cản kỹ thuật và xây dựng kênh phân phối trực tiếp tại các thị trường lớn.
Đỗ Hương
