Từ “trụ cột nhiệt điện” đến làn sóng điện gió
Trong nhiều năm qua, Bắc Trung Bộ, đặc biệt là Thanh Hóa và Hà Tĩnh, đã hình thành các trung tâm nhiệt điện quy mô lớn, giữ vai trò “xương sống” trong hệ thống cung ứng điện quốc gia.
Tại Thanh Hóa, Trung tâm điện lực Nghi Sơn với Nhà máy Nhiệt điện Nghi Sơn 2 (công suất khoảng 1.330 MW) mỗi năm cung cấp tới 8 tỷ kWh điện cho lưới quốc gia. Không chỉ đảm bảo an ninh năng lượng, các dự án này còn thúc đẩy phát triển hạ tầng cảng biển, logistics và công nghiệp phụ trợ.
Dự án điện gió Amaccao ở Quảng Trị.
Ở Hà Tĩnh, Khu kinh tế Vũng Áng được xem là một trong những “thủ phủ nhiệt điện” lớn nhất miền Trung, với các nhà máy quy mô hàng nghìn MW như Vũng Áng 1 và Vũng Áng II. Riêng Vũng Áng II có thể cung cấp khoảng 7,8 tỷ kWh/năm; dự kiến đến năm 2026, tổng sản lượng điện toàn tỉnh đạt khoảng 16 tỷ kWh mỗi năm.
Vũng Áng cũng được quy hoạch trở thành trung tâm năng lượng tổng hợp, phát triển điện khí LNG gắn với hệ thống cảng biển nước sâu và logistics.
Tuy nhiên, trước xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu, khu vực này đang thay đổi mạnh mẽ, từ phụ thuộc vào nhiệt điện sang phát triển năng lượng tái tạo, nổi bật là điện gió tại Quảng Trị.
Sự chuyển dịch này không chỉ thay đổi cơ cấu nguồn điện mà còn mở ra tham vọng đưa Bắc Trung Bộ trở thành trung tâm năng lượng mới, nơi các loại hình điện bổ trợ lẫn nhau.
Thông tin từ UBND tỉnh Quảng Trị, nhiệt điện vẫn tiếp tục được quy hoạch với quy mô lớn. Địa phương hiện có 6 dự án nhiệt điện với tổng công suất hơn 7.500 MW, gồm than, khí và LNG. Trong đó, Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch I (1.403 MW) dự kiến vận hành thương mại vào năm 2026; các dự án LNG như Quảng Trạch II, III và Hải Lăng đang được xúc tiến.
Điều này cho thấy nhiệt điện vẫn giữ vai trò nguồn điện nền, dù chịu áp lực về môi trường.
Song song, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió, đang định hình lại vai trò của Quảng Trị. Hiện tỉnh có 24 dự án điện gió vận hành với tổng công suất hơn 1.100 MW; hàng chục dự án khác đang triển khai, nâng quy mô theo quy hoạch lên hơn 4.600 MW.
Khu vực phía Tây, nhất là Hướng Hóa, đã trở thành “thủ phủ điện gió” mới, với hàng loạt tua-bin mọc lên giữa đại ngàn.
Sự phát triển đồng thời của nhiệt điện và năng lượng tái tạo mang lại lợi ích rõ rệt nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Nhiệt điện đảm bảo tính ổn định hệ thống, trong khi điện gió, điện mặt trời góp phần giảm phát thải và đa dạng nguồn cung.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của năng lượng tái tạo đang gây áp lực lớn lên hạ tầng truyền tải. Nhiều dự án điện gió tại Quảng Trị bị cắt giảm công suất từ 20% đến 90% do quá tải lưới điện, khi các dự án lưới 500kV, 220kV chưa theo kịp tiến độ nguồn điện.
Các công trình như Trạm biến áp 500kV Lao Bảo, Trạm cắt 500kV Quảng Trị 2 và các đường dây đấu nối dự kiến đến năm 2027 mới hoàn thành, khiến nhiều dự án chưa thể phát huy hết công suất.
Không chỉ hạ tầng, cơ chế chính sách cũng là “điểm nghẽn”. Sau khi cơ chế giá FIT kết thúc, các dự án phải áp dụng mức giá chuyển tiếp thấp, chỉ khoảng 50% trước đây, khiến nhà đầu tư khó thu xếp tài chính. Với chi phí đầu tư lớn và phụ thuộc vốn vay, nhiều dự án gặp khó khăn, thậm chí phải tạm dừng.
Chuyển dịch năng lượng cũng tác động trực tiếp đến người dân. Tại các khu vực điện gió, nhiều hộ có thêm thu nhập từ cho thuê đất, dịch vụ hỗ trợ. Tuy nhiên, vẫn còn những lo ngại về môi trường và sinh kế lâu dài.
Ông Hồ Quỳnh (xã Hướng Phùng) cho biết: “Điện gió giúp địa phương phát triển hơn, nhưng cần đảm bảo hài hòa lợi ích, không ảnh hưởng đến sinh kế lâu dài”.
Tham vọng trung tâm năng lượng và bài toán chính sách
Sự chuyển dịch từ “thủ phủ nhiệt điện” sang trung tâm năng lượng đa dạng là xu thế tất yếu của Bắc Trung Bộ. Tuy nhiên, quá trình này không thể diễn ra một cách tự phát mà cần có sự điều phối đồng bộ giữa quy hoạch, hạ tầng và chính sách.
Lãnh đạo tỉnh Quảng Trị kiểm tra đấu nối truyền tải điện cho các dự án điện gió.
Quảng Trị với lợi thế về vị trí địa lý, tiềm năng gió và vai trò kết nối khu vực đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá. Nhưng đi kèm với đó là những thách thức không nhỏ, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả Trung ương và địa phương.
Trong bối cảnh nhu cầu điện ngày càng tăng và áp lực giảm phát thải ngày càng lớn, câu chuyện của Quảng Trị cũng chính là hình ảnh thu nhỏ của quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam, vừa kỳ vọng, vừa thử thách, nhưng không thể đảo ngược.
Và trên hành trình đó, việc cân bằng giữa “cũ” và “mới”, giữa nhiệt điện và năng lượng tái tạo sẽ là chìa khóa để Bắc Trung Bộ hiện thực hóa tham vọng trở thành trung tâm năng lượng trong tương lai.
Theo Đại diện phát ngôn từ Sở Công Thương tỉnh Quảng Trị, dù còn nhiều thách thức, Quảng Trị vẫn đang từng bước hiện thực hóa tham vọng trở thành trung tâm năng lượng của khu vực.
Theo quy hoạch, đến năm 2030, tổng công suất nguồn điện của tỉnh có thể đạt gần 13.000 MW, chưa kể hơn 3.800 MW trong giai đoạn sau 2030. Đây là con số rất lớn so với quy mô một địa phương, cho thấy tầm nhìn dài hạn trong chiến lược phát triển năng lượng.
Không chỉ dừng ở phát điện, Quảng Trị còn hướng tới vai trò trung chuyển năng lượng khu vực, đặc biệt là nhập khẩu điện từ Lào với quy mô khoảng 2.000 MW thông qua hệ thống lưới điện liên kết.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, bài toán lớn nhất vẫn nằm ở cơ chế và hạ tầng.
Đối với các dự án nhiệt điện LNG, vướng mắc lớn nhất hiện nay là đàm phán hợp đồng mua bán điện (PPA). Các điều khoản hiện hành chưa đáp ứng yêu cầu của các tổ chức tài chính quốc tế, khiến việc huy động vốn gặp nhiều khó khăn.
Trong khi đó, với năng lượng tái tạo, việc thiếu cơ chế giá ổn định và phù hợp với từng vùng bức xạ, tiềm năng gió cũng làm giảm sức hấp dẫn đầu tư.
Đáng chú ý, theo đánh giá của các đơn vị tư vấn, sản lượng điện mặt trời tại Quảng Trị thấp hơn khoảng 30% so với các tỉnh có bức xạ cao như Khánh Hòa, nhưng lại áp dụng chung khung giá, dẫn đến hiệu quả đầu tư không đảm bảo.
Sở Công Thương Quảng Trị cho biết đang tích cực phối hợp với các bộ, ngành để tháo gỡ khó khăn, đặc biệt là đẩy nhanh tiến độ các dự án lưới điện và hoàn thiện cơ chế chính sách.
Ngô Huyền - Lê Kông
