Với đại đa số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành, ngày 21/11, Quốc hội đã thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).
Kiên quyết ngăn chặn mua bán, thương mại hóa hiến tạng
Luật được xây dựng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động hiến tặng, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác; bảo đảm các hoạt động này được thực hiện vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy và nghiên cứu khoa học, không vì mục đích thương mại.
Với 7 chương, 39 điều, Luật không chỉ mở rộng các quy định về chuyên môn và điều kiện bảo đảm mà còn đặc biệt chú trọng thiết lập các cơ chế kiểm soát, phòng ngừa vi phạm, bảo đảm tính tự nguyện, khách quan, công bằng và minh bạch trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của Luật là quy định 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự án Luật (Ảnh: Media Quốc hội).
Các hành vi bị nghiêm cấm bao gồm: chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người, chiếm đoạt xác; mua bán mô, bộ phận cơ thể người và mua bán xác; dụ dỗ, lừa dối, đe dọa, ép buộc người khác hiến; lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc quan hệ lệ thuộc để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người.
Luật cũng nghiêm cấm lấy, ghép, sử dụng, lưu giữ mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; lợi dụng hoạt động điều phối để trục lợi hoặc tạo ưu tiên trái quy định.
Đặc biệt, hành vi tổ chức, tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài để mua bán mô, bộ phận cơ thể người cũng như đưa người nước ngoài vào Việt Nam để ghép bộ phận cơ thể người trái quy định đều thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm.
Luật khẳng định không lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi và việc đăng ký hiến chỉ áp dụng đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên để việc đăng ký hiến chỉ áp dụng đối với người có đủ năng lực nhận thức. Hiến là hoàn toàn tự nguyện.
Các hành vi làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn; can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu; thay đổi không đúng thông tin về tiêu chí ưu tiên; thực hiện lấy, ghép trái quy định; sử dụng mô, tế bào vượt quá phạm vi đồng ý của người hiến hoặc tiến hành nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng khi chưa được phê duyệt cũng bị nghiêm cấm.
Luật bổ sung việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết tuần hoàn. Đây là hình thức đã được nhiều quốc gia áp dụng an toàn trong nhiều năm, giúp tăng nguồn hiến từ những người đã qua đời, giảm số người hiến còn sống để bảo vệ sức khỏe của người dân, hạn chế mua bán, ép buộc.
Luật quy định người hiến phải được tư vấn, đánh giá về tâm lý, pháp luật và có quyền từ chối hiến ở bất kỳ thời điểm nào.
Trong đó, việc tư vấn cho người hiến khi còn sống phải được thực hiện độc lập, phù hợp với độ tuổi để bảo đảm người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, tự nguyện và không bị cưỡng ép.
Minh bạch hóa quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn
Luật đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ việc xác định chết não, chết tuần hoàn - một khâu đặc biệt quan trọng, liên quan trực tiếp đến quyền sống, quyền nhân thân và niềm tin của gia đình người hiến.
Việc xác định phải tuân thủ quy trình, tiêu chuẩn chuyên môn theo quy định của Luật; bảo đảm tính khách quan, độc lập trong thành phần thực hiện. Người tham gia hội đồng xác định chết não không đồng thời là bác sĩ điều trị, người tư vấn hiến hoặc thành viên ê-kíp lấy, ghép đối với người hiến đó.
Luật nghiêm cấm cố ý làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn; đồng thời nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể người khi chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc có nghi ngờ dấu hiệu vi phạm pháp luật, dấu hiệu bất thường.

Luật đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ việc xác định chết não, chết tuần hoàn (Ảnh: Lê Kông).
Luật quy định hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người phải được điều phối thống nhất trên phạm vi toàn quốc bởi cơ quan có chức năng điều phối quốc gia, thông qua cơ sở dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người, trừ các trường hợp luật định.
Người bệnh được xem xét theo các nhóm tiêu chí rõ ràng, gồm: mức độ cấp thiết về y khoa, hiệu quả sau ghép và các yếu tố chuyên môn; đặc điểm người bệnh, trong đó có ưu tiên trẻ em, người đã hiến bộ phận cơ thể người và một số thân nhân của người hiến đã chết não, chết tuần hoàn; thời gian chờ ghép.
Luật cũng quy định cơ chế ưu tiên đối với cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em ruột của người chết não, chết tuần hoàn đã hiến bộ phận cơ thể người nếu những người này đang có tên trong danh sách chờ ghép tại thời điểm người hiến hiến tặng. Các bộ phận cơ thể còn lại không sử dụng để ghép cho những người thân thuộc diện ưu tiên phải được điều phối theo quy định chung.
Luật quy định xây dựng cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người thuộc Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế. Cơ sở dữ liệu bao gồm thông tin về đăng ký hiến, danh sách người bệnh chờ ghép, quản lý và điều phối mô, bộ phận cơ thể người, máu và chế phẩm máu, hoạt động hỗ trợ sinh sản liên quan đến hiến, nhận tinh trùng, noãn, phôi và các hoạt động liên quan đến mô tái sinh.
Thông tin của người đăng ký hiến, người hiến và người được ghép phải được mã hóa, bảo mật; khi công bố thông tin phải bảo đảm tính ẩn danh, không làm lộ danh tính người hiến và người được ghép, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Dữ liệu phải đáp ứng yêu cầu an toàn, bảo mật và liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hệ thống định danh và xác thực điện tử.
Cùng với việc nghiêm cấm tiết lộ trái pháp luật thông tin cá nhân, Luật nghiêm cấm can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu và cố ý cập nhật sai thông tin phục vụ xác định mức độ ưu tiên. Đây là nền tảng để tăng cường giám sát, kiểm soát và hạn chế nguy cơ gian lận trong quá trình quản lý, điều phối.
Luật quy định chính sách chăm sóc, phục hồi sức khỏe cho người hiến; khám sức khỏe định kỳ và đóng bảo hiểm y tế cho người đã hiến bộ phận cơ thể người theo quy định.
Đối với người hiến xác, cơ sở tiếp nhận phải có đủ điều kiện về cơ sở vật chất, thiết bị, nhân lực; phối hợp với gia đình tổ chức lễ truy điệu, khôi phục thẩm mỹ thi thể trước tang lễ, tổ chức mai táng hoặc bàn giao thi thể, tro cốt theo nguyện vọng gia đình.
Bên cạnh đó, Luật quy định tổ chức Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể vào ngày 20/5 hằng năm, nhằm tôn vinh người hiến, gia đình người hiến và lan tỏa nghĩa cử nhân đạo trong xã hội.
Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028; cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải hoàn thành, vận hành trước ngày 31/12/2028.
Các đăng ký hiến, thẻ đăng ký hiến và danh sách chờ ghép đã được thực hiện theo Luật hiện hành tiếp tục có giá trị và được cập nhật lên cơ sở dữ liệu mới.