Đường chưa thông, hàng đi đường vòng về Cảng Cát Lái
Sau sáp nhập, Gia Lai hội tụ nhiều lợi thế phát triển, từ vùng nguyên liệu rộng lớn ở phía Tây đến hệ thống cảng biển phía Đông, gồm cảng Quy Nhơn và cảng nước sâu Phù Mỹ dự kiến khởi công năm 2027. Cùng với đó, tuyến cao tốc Quy Nhơn - Pleiku dài 125 km đang dần thành hình. Đây là tín hiệu tích cực với những người làm nông sản tại Gia Lai, bởi khi hạ tầng kết nối vùng nguyên liệu với cảng biển hoàn thiện, hành trình đưa nông sản ra biển lớn sẽ thuận lợi hơn.
Tại Diễn đàn Logistics Việt Nam 2026, ông Lê Quang Trung, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC), đã phác họa rõ nét hành trình vận chuyển nông sản từ phía Tây xuống phía Đông tỉnh Gia Lai.
Theo ông Trung, từ cửa khẩu Lệ Thanh đến cảng Quy Nhơn khoảng 237 km. Trong đó, riêng Quốc lộ 19 - tuyến huyết mạch nối Đông - Tây Gia Lai dài hơn 170 km, đi qua hai đèo An Khê và Mang Yang, khiến thời gian di chuyển mất gần nửa ngày, chưa kể nguy cơ ùn tắc vào mùa mưa. Khi cao tốc Quy Nhơn - Pleiku hoàn thành, thời gian di chuyển dự kiến rút ngắn còn khoảng 1,5-2 giờ.
Quốc lộ 19 - đoạn đèo An Khê nối Đông và Tây Gia Lai rất khó di chuyển và dễ xảy ra ùn tắc vào mùa mưa.
Tuy nhiên, hạ tầng đường bộ chưa phải yếu tố duy nhất. Với các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản tại Gia Lai, dù có cảng Quy Nhơn, hàng hóa của tỉnh hiện vẫn phải đi đường vòng qua Tp. Hồ Chí Minh để xuất khẩu.
Bà Đỗ Thị Mỹ Thơm, Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Hùng Thơm (xã Ia Hra, tỉnh Gia Lai), cho biết HTX bắt đầu xuất khẩu chanh dây từ năm 2015. Hiện nay, các mặt hàng xuất khẩu của HTX được giao cho đơn vị logistics tại Tp. Hồ Chí Minh.
Từ đây, hàng đi Trung Quốc bằng container đường bộ hoặc được vận chuyển ra Nha Trang để xuất khẩu bằng đường hàng không. Riêng hàng đông lạnh được vận chuyển bằng đường biển và xuất khẩu trực tiếp tại cảng Cát Lái, dù cảng Quy Nhơn gần hơn.
"Gần hơn, tiện cho mình, nhưng không tiện cho khách hàng", bà Thơm nói.
Cảng Quy Nhơn - một trong những cảng lớn của tỉnh Gia Lai, cửa ngõ xuất khẩu nông sản của vùng Tây Nguyên.
Lý giải cho lựa chọn này, bà Thơm chia sẻ thêm, hàng đi từ cảng Cát Lái tới tay khách 7-15 ngày; nếu cùng mặt hàng đó, thị trường đó nếu đi từ Quy Nhơn sẽ dài ngày hơn, chi phí tăng mà chất lượng không chắc chắn đảm bảo. Đặc biệt, với mặt hàng cần giữ lạnh, chỉ cần nhiệt độ container thay đổi là hàng có thư hư hỏng, doanh nghiệp thiệt hại lớn. Chưa kể, giá dịch vụ logistics chưa đồng bộ, thậm chí cao và ít có sự lựa chọn hơn ở Tp. Hồ Chí Minh. Bà cũng nói thêm, khi cao tốc Quy Nhơn- Pleiku mở ra, việc lựa chọn vẫn còn phải phụ thuộc vào trải nghiệm thực tế khi đó.
Bà Đỗ Thị Mỹ Thơm (bên trái), Giám đốc HTX Nông nghiệp và dịch vụ Hùng Thơm trao đổi với phóng viên.
Đây không phải là chia sẻ riêng của một hợp tác xã. Theo số liệu Sở Công Thương tỉnh Gia Lai khảo sát phục vụ xây dựng Đề án phát triển logistics của tỉnh tới năm 2030, tầm nhìn 2050 cho thấy 61,1% ý kiến đánh giá chi phí logistics ở mức cao, 5,6% ở mức rất cao; hơn 73% đánh giá hệ thống kho bãi bình thường.
Trong khi đó, Gia Lai có vùng nguyên liệu lớn, nhu cầu xuất khẩu nông sản lớn. Ông Nguyễn Đình Kha, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Gia Lai, cho hay, địa phương có các nhóm hàng xuất khẩu, sản xuất chủ lực như cà phê, hồ tiêu, cao su, sắn và sản phẩm từ sắn, trái cây (chuối, sầu riêng), gỗ và sản phẩm gỗ, dệt may, thủy sản cùng nhiều sản phẩm công nghiệp chế biến. Đây là nguồn cầu quan trọng đối với dịch vụ vận tải, thu gom, phân loại, sơ chế, đóng gói, bảo quản, kho lạnh, kiểm định và xuất nhập khẩu.
Đối với nông sản có tính thời vụ, chất lượng sản phẩm không chỉ phụ thuộc vào khâu sản xuất mà còn vào thời gian thu gom, điều kiện bảo quản, khả năng truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường.
Theo ông Kha, thực tế này đã yêu cầu địa phương phải phát triển logistics phải xuất phát từ nhu cầu của doanh nghiệp và đặc thù từng nhóm hàng, hướng đến giảm tổn thất sau thu hoạch, giảm thời gian lưu thông và nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng.
Phía Tây tỉnh Gia Lai là vùng nguyên lợi lớn với các mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, sầu riêng, chanh dây.
Ông Siu Sắt, Phó Giám đốc Công ty Chế biến Nông sản Gia Lai, chia sẻ, logistics là một bài toán lớn với hoạt động xuất của của đơn vị. Dù mới "chân ướt, chân ráo" vào thị trường xuất khẩu cà phê, song ông Siu Sắt cho rằng logistics là một nhân tố quyết định đến quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
"Chúng tôi đang giới thiệu sản phẩm tới các thị trường Mỹ, châu Âu, Nhật Bản...; hướng phát triển là sản phẩm cà phê bột, cà phê rang, cold brew và cà phê nhân xanh Robusta. Hiện chúng tôi đang tiến hành xây dựng mã vùng trồng, truy xuất nguồn gốc cho sản phẩm", ông Siu Sắt, nói.
Từ "cảng cạn trên cao nguyên" đến chuỗi hệ thống logistics toàn diện
Theo các chuyên gia, mở đường cho nông sản Gia Lai không chỉ là chuyện của một con đường mà là hệ thống logistics hoàn thiện từ vùng nguyên liệu tới Cảng Quy Nhơn. Ở góc nhìn này, lời giải mà VIMC gợi mở tại Diễn đàn vừa là xây dựng ICD Pleiku - cảng cạn ở Pleiku mà ông Trung gọi là "cảng biển trên cao nguyên".
Từ đây, hàng được đóng container, thông quan ngay tại chỗ, rồi đi thẳng xuống đội tàu ven biển. Chuỗi cung ứng này gồm vùng nguyên liệu – điểm gom hàng – kho lạnh ở ICD Pleiku, cao tốc Quy Nhơn – Pleiku cuống cửa ngõ là cảng Quy Nhơn, rồi tàu ven biển 300-600 TEU (một dạng tàu vận tải hàng hóa cỡ nhỏ đi được cả đường sông lẫn biển) gom hàng và xuất đi.
Cao tốc Quy Nhơn - Pleiku đang hình thành, và dự kiến khi hoàn thành giảm thời gian di chuyển từ Pleiku xuống Quy Nhơn còn 1,5-2 giờ đồng hồ.
Yếu tố này đã được tỉnh Gia Lai tính đến. Cụ thể, tỉnh đã chấp thuận chủ trương xây dựng Dự án Cảng cạn Nam Pleiku (giai đoạn 1) với tổng vốn đầu tư 250 tỷ đồng, quy mô 10 ha, công suất thiết kế 50.000 TEU/năm. Dự án này dự kiến khởi công vào tháng 12/2026, dự kiến hoạt động tháng 12/2027. Công ty TNHH Nông nghiệp Thagri Gia Lai làm chủ đầu tư, với các hạng mục: kho chứa diện tích 20.000m2 gồm kho thường và kho lạnh và kho ngoại quan; bãi container, khu vực bốc xếp và tập kết hàng hóa khoảng 30.000m2.
Không dừng lại ở đây, tỉnh Gia Lai khảo sát và xây dựng Đề án phát triển logistics tỉnh đến năm 2030, tầm nhìn 2050 với quy hoạch hệ thống gồm 10 trung tâm, cụm logistics gắn với cửa khẩu, vùng nguyên liệu, các khu công nghiệp, đô thị và cảng biển; tổng quy mô đề xuất khoảng 1.626,51 ha. Trọng tâm không chỉ ở số lượng hay quy mô đất đai, mà ở việc phân công chức năng rõ ràng, kết nối các đầu mối và tạo ra năng lực phục vụ chuỗi hàng hóa liên vùng.
Theo định hướng chức năng, các đầu mối phía Tây ưu tiên thu gom nông sản, sơ chế, bảo quản, tập kết hàng xuất khẩu và phục vụ thương mại biên giới; khu vực Pleiku phát huy vai trò trung chuyển, phân phối và kết nối dịch vụ; các đầu mối phía Đông gắn với khu công nghiệp, kho bãi, cảng biển, giao nhận và hoạt động xuất nhập khẩu.
Cảng Quy Nhơn đang đầu tư nâng cấp và chuyển đổi để phục vụ tốt hơn nhu cầu xuất khẩu. Ảnh: Phan Tín.
Không chỉ chính quyền mà từ các doanh nghiệp cảng biển của tỉnh đã chuyển động để bắt nhịp với xu thế và phục vụ nhu cầu của thị trường. Trong chuyến khảo sát ngày 6/11 tại Cảng Quy Nhơn trong khuôn khổ Diễn đàn Logistics Việt Nam 2026, đại diện cảng Quy Nhơn cho biết, trong 6 tháng qua, sản lượng hàng hóa qua Cảng Quy Nhơn đạt 6,3 triệu tấn, bằng 123% cùng kỳ; container đạt 109.000 TEU, bằng 121%. Cảng đặt mục tiêu cả năm vượt 12, 1 triệu tấn, trong đó container khoảng 200.000 TEU. Đại diện cảng Quy Nhơn cũng cho biết cảng đang số hóa quy trình bốc xếp, triển khai cổng thông minh và hệ thống Tos để kết nối đồng bộ khách hàng, hãng tàu và cơ quan quản lý nhà nước.
Từ phía góc nhìn doanh nghiệp, bà Đồng Thị Ánh, Chủ tịch HĐQT PISICO Bình Định, Chủ tịch Hội Nữ doanh nhân tỉnh Gia Lai, cho rằng, tuyến hành lang kinh tế xuống Cảng Quy Nhơn đóng vai trò vô cùng chiến lược. Việc rút ngắn khoảng cách và thời gian di chuyển, cụ thể Quy Nhơn – Pleiku, không chỉ giúp dòng chảy hàng hóa thông suốt mà còn giảm đáng kể chi phí logistics cho các doanh nghiệp.
Theo bà Ánh, khu vực này chính là cửa ngõ ra biển quan trọng cho Lào và Campuchia. Do đó, hạ tầng giao thông hoàn thiện sẽ tạo thuận lợi lớn cho các doanh nghiệp miền Nam đang hoạt động tại Lào và Campuchia trong việc tiếp cận Cảng Quy Nhơn, qua đó thúc đẩy tăng trưởng thương mại liên vùng. Kết hợp với các chính sách ưu đãi hiện hành của tỉnh Gia Lai, đây sẽ là đòn bẩy thu hút mạnh mẽ các nhà đầu tư và doanh nghiệp trong cũng như ngoài nước.
Từ thực tế hiện nay, bà Ánh chia sẻ thêm, bên cạnh việc đầu tư hạ tầng thiết yếu, chính quyền địa phương cần có thêm các cơ chế hỗ trợ trực tiếp và tích cực cho các cảng biển, đơn vị đang đảm nhận vai trò kết nối cốt lõi. Sự đồng hành này sẽ giúp các cảng tối ưu hóa chi phí, nâng cao năng suất vận hành và rút ngắn thời gian xử lý hàng hóa, từ đó gia tăng lượng hàng thông qua cảng và đóng góp hiệu quả vào nguồn thu ngân sách.
Điểm nghẽn logistics miền Trung- Tây Nguyên nằm ở "sự đứt gãy kết nối đa phương thức"
