Không khí tại buổi tập trung của phe phản đối (phe "Không") ở Iceland vào đêm bỏ phiếu rất phấn khích. Ngay cả trước khi có kết quả đầu tiên, họ đã tự tin sẽ thắng trong cuộc trưng cầu dân ý về việc quốc gia Bắc Âu có nối lại đàm phán gia nhập EU hay không.
Khi những kết quả sơ bộ đầu tiên được công bố, tiếng reo hò và hô vang đã bùng lên. Kết quả chính thức của cuộc bỏ phiếu vào ngày 29/8 đã được xác nhận vào khoảng 9h30 sáng 30/8 (giờ địa phương).
Với tỉ lệ sít sao 52,8% phản đối so với 47,2% ủng hộ, người dân Iceland đã bác bỏ việc tiến hành các cuộc đàm phán mới với EU.
Đây không chỉ là thất bại đối với chính phủ Iceland đương nhiệm – vốn coi cuộc trưng cầu dân ý này là trọng tâm trong nhiệm kỳ của mình, mà còn là thất bại đối với toàn bộ khối 27 quốc gia.
Thủ tướng Iceland Kristrún Mjöll Frostadóttir thừa nhận rằng phe "Không" đã huy động tốt hơn và chiến lược của chính phủ nhằm đạt được kết quả "Có" đã thất bại. Bà cho biết dù kết quả thế nào bà cũng sẽ chấp nhận.
Rốt cuộc, sự hoài nghi của người dân Iceland đối với việc thực hiện dù chỉ một bước nhỏ tiến về phía EU đã tỏ ra quá lớn. "Đơn giản là có quá nhiều dấu hỏi", một cử tri thuộc phe "Không" nói với Politico EU. "Tôi không có đủ lòng tin".
Quốc gia với dân số chưa đầy 400.000 người này đã nộp đơn xin gia nhập EU sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2009. Ảnh: Arctic Today
Phe "Không" đã biết cách đánh trúng vào tâm lý e ngại vốn có của nhiều người dân Iceland đối với EU.
Lý do sâu xa nhất khiến người Iceland nói "Không" chính là ngành thủy sản – trụ cột kinh tế và bản sắc quốc gia. Chiến dịch phản đối tập trung mạnh mẽ vào chủ quyền và quyền kiểm soát nghề cá.
Họ cảnh báo rằng nếu gia nhập EU, Iceland sẽ mất quyền kiểm soát hạn ngạch đánh bắt cá và buộc phải mở vùng biển cho các công ty nước ngoài theo Chính sách Thủy sản Chung, nơi các quyết định được đưa ra với sự tham gia của 27 quốc gia khác. Nhiều cử tri nêu rõ đây là lý do chính khiến họ bỏ phiếu chống.
Có những tín hiệu từ phía EU trước thềm cuộc bỏ phiếu cho thấy Brussels sẵn sàng nhượng bộ về vấn đề thủy sản, nhưng rõ ràng điều này đã không đủ để thuyết phục được cử tri ở quốc gia Bắc Âu nhỏ bé.
Một bộ phận trong phe phản đối không tin rằng Iceland có thể giữ vững vị thế của mình trên bàn đàm phán. Một bộ phận khác lại phản đối việc gia nhập vì lý do nguyên tắc, bất kể thỏa thuận gia nhập có nội dung ra sao.
Đáng chú ý, cử tri trẻ có dấu hiệu chuyển hướng. Cuộc thăm dò cuối cùng trước cuộc trưng cầu dân ý cho thấy đến cuối tháng 8 chỉ còn khoảng 40% người từ 18-29 tuổi ủng hộ đàm phán, giảm mạnh so với gần 2/3 vào tháng 6.
Ông Maximilian Conrad, nhà khoa học chính trị và chuyên gia EU tại Đại học Iceland, cho rằng phe "Không" đã thành công trong việc định hướng cuộc trưng cầu dân ý như thể đó là quyết định về việc gia nhập chính thức, thay vì chỉ là quyết định về việc nối lại đàm phán.
Tại Brussels, kết quả này là một sự thất vọng. Nếu Iceland tiến gần hơn tới tư cách thành viên, điều này sẽ gửi đi tín hiệu đoàn kết châu Âu giữa lúc căng thẳng xuyên Đại Tây Dương với Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump và ảnh hưởng ngày càng lớn của các cường quốc.
Sự hiện diện mạnh hơn của EU ở Bắc Cực cũng mang giá trị địa chiến lược và có thể tạo động lực cho các cuộc đàm phán đang trì trệ với các nước ứng viên khác. Nhưng giờ đây, câu hỏi EU có lẽ sẽ bị gác lại trong vòng một thế hệ ở Iceland.
Dù vậy, Reykjavík và Brussels vẫn sẽ gắn bó chặt chẽ. European Movement (Phong trào châu Âu) – một tổ chức chủ chốt vận động cho việc bỏ phiếu "Có" trong cuộc trưng cầu dân ý – đã bày tỏ sự thất vọng trước kết quả trên.
Tuy nhiên, tổ chức này ghi nhận rằng 47,2% cử tri ủng hộ việc tiếp tục đàm phán gia nhập EU, đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục nỗ lực tăng cường mối quan hệ giữa Iceland và EU.
"Mặc dù Iceland vẫn sẽ đứng ngoài EU, chúng tôi vẫn gắn kết chặt chẽ với châu Âu thông qua Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA), khối Schengen, NATO và nhiều dự án hợp tác thiết yếu khác mà Iceland không thể thiếu", European Movement cho biết trong một tuyên bố.
"Một chương mới đang mở ra. European Movement sẽ tiếp tục nỗ lực thúc đẩy quan hệ giữa Iceland và châu Âu, bảo vệ sự hợp tác châu Âu cũng như các giá trị dân chủ, đồng thời tham gia vào các cuộc thảo luận thực chất về tương lai của Iceland và châu Âu".
Minh Đức (Theo Politico EU, Anadolu)
