Tiếp tục sửa đổi Luật Thủ đô được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết nhằm hoàn thiện thể chế - Ảnh: VGP
Trong bối cảnh Thủ đô Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều cơ hội và thách thức đan xen, việc tiếp tục sửa đổi Luật Thủ đô được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết nhằm hoàn thiện thể chế, tạo hành lang pháp lý đủ mạnh để tháo gỡ các rào cản phát triển, nâng cao hiệu lực quản trị đô thị đặc biệt và khẳng định vai trò đầu tàu của Thủ đô đối với cả nước.
Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã được đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026 và dự kiến được Chính phủ trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ nhất theo trình tự, thủ tục rút gọn. Đây được đánh giá là dự án luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ đối với sự phát triển của Hà Nội mà còn đối với tiến trình phát triển chung của đất nước trong giai đoạn mới.
Cơ sở để xây dựng và phát triển Thủ đô trong giai đoạn mới
Việc sửa đổi Luật Thủ đô trước hết xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng về xây dựng và phát triển Thủ đô trong giai đoạn mới.
Trong những năm gần đây, nhiều nghị quyết và chỉ đạo quan trọng của Trung ương đã đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển Thủ đô. Nổi bật là Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Bên cạnh đó, Bộ Chính trị cũng đã có chỉ đạo về việc tổng kết, đánh giá việc thực hiện Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 05/5/2022 về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và rà soát, sửa đổi, bổ sung Luật Thủ đô cùng các cơ chế, chính sách liên quan để phù hợp với yêu cầu phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới.
Sửa đổi Luật Thủ đô để tạo thể chế thuận lợi, đột phá, có sức sống lâu dàiCùng với đó, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII (nhiệm kỳ 2025–2030) cũng xác định rõ nhiệm vụ hoàn thiện thể chế phát triển Thủ đô, tạo nền tảng pháp lý để Hà Nội phát huy vai trò trung tâm chính trị – hành chính quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo của cả nước.
Ở góc độ pháp lý, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 258/2025/QH15 ngày 11/12/2025 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô. Nghị quyết này cũng xác định rõ các cơ chế đặc thù sẽ được nghiên cứu, kế thừa khi sửa đổi Luật Thủ đô.
Những căn cứ này cho thấy việc sửa đổi Luật Thủ đô không chỉ là yêu cầu của riêng Hà Nội mà là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược trong việc thể chế hóa các chủ trương, định hướng phát triển của Đảng và Nhà nước đối với Thủ đô.
Tại hội nghị lần thứ 4 BCH Đảng bộ TP. Hà Nội ngày 14/1/2026, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP. Hà Nội Dương Đức Tuấn cho biết, về cơ sở thực tiễn, việc sắp xếp các cơ quan, đơn vị của thành phố thời gian qua và việc tổ chức thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp có tác động lớn, làm thay đổi về tổ chức bộ máy, cơ chế phân quyền, phân cấp giữa các cấp chính quyền.
Luật Thủ đô năm 2024 có nhiều cơ chế, chính sách đặc thù tại thời điểm ban hành. Tuy nhiên, từ đó đến nay, nhiều luật, nghị quyết của Quốc hội được ban hành với quan điểm, định hướng, tư duy mới trong công tác lập pháp...
Cùng với đó, nhiều nghị quyết của Quốc hội về thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù cho các địa phương và các dự án cụ thể cũng đã được sửa đổi, bổ sung với nhiều cơ chế rất thuận lợi, vượt trội về những vấn đề mới, cần nghiên cứu, tiếp thu những nội dung hợp lý, phù hợp với tiến trình phát triển Thủ đô trong thời kỳ mới.
Luật Thủ đô năm 2024 chưa được thiết kế như một "luật khung đặc thù ổn định lâu dài", có khả năng "neo giữ" các cơ chế vượt trội của Thủ đô trước sự thay đổi của pháp luật chung. Điều này dẫn đến việc nhiều quy định từng là đặc thù nhanh chóng bị "phổ quát hóa", làm mờ ranh giới giữa cơ chế riêng của Thủ đô và cơ chế chung, gây khó khăn trong việc lựa chọn, áp dụng pháp luật và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình xây dựng văn bản triển khai thi hành Luật Thủ đô của thành phố.
Các quy định trong Luật Thủ đô vẫn chịu ràng buộc bởi tư duy quản lý thống nhất theo pháp luật chung, chưa cho phép Thủ đô chủ động thí điểm, thử nghiệm các mô hình, cơ chế, chính sách mới, đặc biệt trong các lĩnh vực quản trị đô thị, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Việc thiếu cơ chế thí điểm, thử nghiệm có kiểm soát làm giảm khả năng phản ứng chính sách nhanh của Thủ đô trước các vấn đề mới phát sinh…
Vì vậy, việc ban hành Luật Thủ đô (sửa đổi) để quy định những nội dung đặc thù, vượt trội của Thủ đô có sức sống lâu dài, tạo thể chế thuận lợi, đột phá, dẫn dắt xây dựng, phát triển Thủ đô theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 15-NQ/TƯ trong bối cảnh phát triển mới của Thủ đô và đất nước là hết sức cần thiết.
Hoàn thiện thể chế để mở ra không gian phát triển mới cho Thủ đô - Ảnh: VGP/Minh Thúy
Bối cảnh phát triển mới đặt ra yêu cầu mới
Thực tiễn phát triển của Hà Nội những năm gần đây cho thấy Thủ đô đang phải đối mặt với nhiều áp lực lớn của một đô thị đặc biệt.
Dân số Hà Nội tiếp tục tăng nhanh, đặc biệt là gia tăng dân số cơ học do quá trình đô thị hóa và dịch chuyển lao động. Điều này kéo theo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống hạ tầng đô thị, nhất là hạ tầng giao thông, giáo dục, y tế và nhà ở.
Ở nhiều khu vực nội đô, tình trạng quá tải giao thông vẫn diễn ra thường xuyên; các cơ sở y tế và giáo dục chịu áp lực lớn về quy mô phục vụ; môi trường đô thị và chất lượng sống của người dân đặt ra nhiều thách thức mới. Bên cạnh đó, quá trình phát triển đô thị cũng đòi hỏi Hà Nội phải tổ chức lại không gian phát triển theo hướng hiện đại hơn, hình thành mô hình đô thị đa trung tâm, thúc đẩy phát triển các đô thị vệ tinh và tăng cường liên kết vùng.
Trong khi đó, yêu cầu phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới không chỉ dừng lại ở mở rộng quy mô kinh tế mà còn phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa nhiều hơn vào khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Hà Nội đặt mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, trung tâm khoa học – công nghệ của cả nước và vươn tầm khu vực.
Những yêu cầu phát triển mới này đòi hỏi phải có những công cụ quản trị đô thị hiện đại, linh hoạt và hiệu quả hơn, trong khi nhiều quy định của Luật Thủ đô hiện hành chưa thực sự đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn.
Những "điểm nghẽn" về cơ chế, chính sách
Theo đánh giá từ thực tiễn thi hành, Luật Thủ đô năm 2024 tuy đã có nhiều cơ chế, chính sách đặc thù nhưng vẫn còn một số hạn chế cần được khắc phục.
Một trong những vấn đề được chỉ ra là tư duy phân quyền trong luật vẫn còn thận trọng. Nhiều thẩm quyền quan trọng vẫn phải thực hiện theo quy định của pháp luật chung hoặc theo thẩm quyền của các cơ quan Trung ương, khiến chính quyền Thủ đô chưa thực sự chủ động và linh hoạt trong xử lý các vấn đề phát sinh của đô thị đặc biệt.
Bên cạnh đó, Luật Thủ đô hiện hành chưa được thiết kế như một "luật khung đặc thù ổn định lâu dài". Khi hệ thống pháp luật chung thay đổi, nhiều quy định từng được coi là đặc thù của Thủ đô nhanh chóng trở thành quy định phổ biến, làm giảm tính vượt trội của cơ chế riêng dành cho Hà Nội.
Một hạn chế khác là luật chưa tạo ra cơ chế pháp lý đủ linh hoạt để Thủ đô chủ động thử nghiệm các mô hình quản trị mới, đặc biệt trong các lĩnh vực như quản trị đô thị thông minh, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số hay các mô hình kinh tế mới. Việc thiếu cơ chế thí điểm có kiểm soát khiến khả năng phản ứng chính sách của Thủ đô trước các vấn đề mới còn hạn chế.
Ngoài ra, Luật Thủ đô cũng chưa thiết lập được thiết chế điều phối vùng đủ mạnh để thúc đẩy liên kết phát triển giữa Hà Nội với các địa phương trong Vùng Thủ đô và các vùng kinh tế lân cận, trong khi nhiều dự án hạ tầng và phát triển kinh tế – xã hội có tính chất liên vùng.
Hoàn thiện thể chế để mở ra không gian phát triển mới
Từ những căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn nêu trên, theo UBND TP. Hà Nội, việc sửa đổi Luật Thủ đô được xác định là bước đi cần thiết nhằm tạo ra khung thể chế mới, phù hợp với yêu cầu phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới.
Mục tiêu của việc sửa đổi luật là xây dựng một hệ thống cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội, ổn định và có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò và tính chất đặc biệt của Thủ đô. Đồng thời, luật mới sẽ tạo ra không gian pháp lý đủ rộng để Hà Nội phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế, mạnh dạn thử nghiệm các mô hình mới, cách làm mới, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô trong khu vực và quốc tế.
Việc sửa đổi Luật Thủ đô không chỉ nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trước mắt mà còn hướng tới mục tiêu dài hạn là xây dựng một nền tảng pháp lý vững chắc cho sự phát triển nhanh và bền vững của Thủ đô trong nhiều thập niên tới.
Sửa đổi Luật Thủ đô nhằm hoàn thiện thể chế đặc biệt, vượt trội, ổn định, có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò, tính chất riêng có của Thủ đô, trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, đóng vai trò hạt nhân và động lực tăng trưởng quan trọng của khu vực phía Bắc và cả nước; đưa thể chế, pháp luật về Thủ đô trở thành lợi thế cạnh tranh khu vực và quốc tế, nền tảng vững chắc, động lực mạnh mẽ cho phát triển, tạo dư địa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, hiện thực hóa Quy hoạch tổng thể Thủ đô.
Gia Huy
