Từ "tiền kiểm" sang quản lý theo nguy cơ
Tại chương trình phiên họp thứ 6 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội chiều 24/9, cho ý kiến về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết, sau 15 năm thực hiện, vấn đề cốt lõi không còn là bổ sung thêm điều kiện, giấy phép hay thủ tục mà đổi mới mô hình quản trị an toàn thực phẩm.
Từ phân tán sang rõ đầu mối, từ nặng "tiền kiểm" sang quản lý ngay và "hậu kiểm". Từ hồ sơ sang bằng dữ liệu, truy xuất và trách nhiệm theo chuỗi.
Chủ tịch Quốc hội đề nghị tập trung phải xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng. Theo Chủ tịch Quốc hội, điểm nghẽn lớn nhất của dự thảo luật vẫn chưa làm rõ quản lý Nhà nước và ranh giới trách nhiệm giữa các bộ, giữa Trung ương với địa phương.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn (Ảnh: Media Quốc hội).
"Luật này phải trả lời rất rõ ai chủ trì. Nếu Bộ Y tế chủ trì thì khẳng định trong luật rõ. Ai phối hợp? Phối hợp với Bộ nào? Ai quyết định và khi xảy ra sự cố thì ai chịu trách nhiệm? Tinh thần là một đầu mối, một hệ thống dữ liệu, một chuỗi quản lý, một trách nhiệm đến cùng", Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.
Đồng thời yêu cầu phải chuyển đổi từ "tiền kiểm" sang quản lý theo nguy cơ. Đây phải là "xương sống" của luật. Phải xác định rõ nhóm nào Nhà nước tiền kiểm, nhóm nào doanh nghiệp chịu trách nhiệm và nhóm nào hậu kiểm, tiêu chí nào để chuyển mức độ kiểm soát, kết quả phân tích nguy cơ phải là căn cứ gốc để thiết kế thủ tục.
"Không thể một bên nói quản lý theo rủi ro, một bên vẫn mở rộng tiền kiểm. Không lấy an toàn thực phẩm làm lý do để phục hồi cơ chế xin - cho, nhưng cũng không lấy cải cách thủ tục làm lý do để hạ chuẩn an toàn", Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.
Đồng thời nhấn mạnh, mọi chính sách can thiệp trực tiếp vào sản phẩm và sức khỏe người dân phải dựa trên bằng chứng, khoa học.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng cho rằng cần quy định rõ tiêu chí phân loại nguy cơ ngay trong luật hoặc giao Chính phủ ban hành kèm theo danh mục, tránh tùy tiện.
Dẫn ví dụ như sữa bột trẻ em, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm cho người tiểu đường nên thuộc nhóm nguy cơ cao nhất. Trong khi gạo đóng túi thông thường thuộc nhóm "hậu kiểm".
"Thực tế hiện nay nhiều vụ ngộ độc từ rau củ, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Nếu kiểm soát ngay nông trại giới hạn tồn dư, truy xuất, sẽ ngăn được gốc, thay vì kiểm tra khi đã bán trên thị trường", Chủ tịch Quốc hội nêu và lưu ý phải kiểm tra ngay từ gốc.
Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, hậu kiểm phải mạnh nhưng quyền hậu kiểm cũng phải được kiểm soát. Hậu kiểm không phải là đem hồ sơ ra công bố soi lại để hình thành một "tiền kiểm ngầm".
Hậu kiểm thực chất phải đi vào cơ sở, mẫu sản phẩm trên thị trường, lịch sử tuân thủ, truy xuất nguồn gốc và xử lý đúng nơi có nguy cơ.
Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý dữ liệu phải trở thành hạ tầng quản trị, luật phải đủ khả thi ngay từ ngày có hiệu lực. Một chương riêng về dữ liệu là đúng hướng, nhưng phải theo nguyên tắc một lần khai báo, nhiều lần sử dụng, dữ liệu đã có thì không yêu cầu cung cấp lại, truy xuất được, bảo vệ bí mật kinh doanh và công thức sản phẩm.
Đồng thời, phải tính đủ năng lực thử nghiệm hậu kiểm nguồn lực địa phương và thời gian chuyển tiếp.
Chủ tịch Quốc hội đề nghị sửa luật từ phân tán sang một đầu mối chịu trách nhiệm; từ quản thủ tục sang quản nguy cơ và kết quả; từ kiểm tra thủ công sang quản trị bằng dữ liệu, truy xuất theo chuỗi.
Luật ban hành là phải trả lời 3 câu hỏi: Một là thực phẩm đến tay người dân có an toàn hay không?; thứ hai là doanh nghiệp tuân thủ tốt có ít thủ tục hơn hay không?; thứ ba là khi xảy ra sự cố có truy được nguồn, xác định được trách nhiệm và xử lý đủ nhanh hay không?
"An toàn thực phẩm không được đảm bảo bằng nhiều giấy phép hơn, mà phải chuẩn an toàn rõ hơn, dữ liệu tốt hơn, hậu kiểm mạnh hơn và trách nhiệm không thể né tránh", Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh.
Lấy sức khỏe, tính mạng và quyền lợi của người dân làm trên hết
Phát biểu tại phiên họp, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà thẳng thắn nhìn nhận, đây là một dự án luật rất khó, phức tạp, phạm vi điều chỉnh rộng, liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng của người dân và hoạt động của hàng triệu các cơ sở sản xuất kinh doanh.
Cho nên, đối tượng quản lý rất đa dạng, chuỗi cung ứng rất dài và đan xen rất nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều chủ thể và ngày càng xuyên biên giới, trên môi trường số cũng đang diễn biến rất mạnh mẽ.
Tiếp thu ý kiến của lãnh đạo Quốc hội, Phó Thủ tướng nêu rõ các định hướng trọng tâm nhằm hoàn thiện dự thảo luật.
Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà (Ảnh: Media Quốc hội).
Theo đó, trách nhiệm quản lý Nhà nước cần tiếp tục được làm rõ, khẳng định Bộ Y tế là chủ thể chính quản lý Nhà nước theo mô hình đã được Bộ Chính trị kết luận. Phó Thủ tướng cho rằng, điểm quan trọng nhất hiện nay là rạch ròi chức năng quản lý giữa cơ quan chủ trì (Bộ Y tế) và các cơ quan phối hợp (rõ trách nhiệm phối hợp đến đâu); phân định cụ thể trách nhiệm của từng cấp chính quyền.
Bên cạnh đó, giải quyết tốt mối quan hệ giữa cơ quan chủ trì với cơ quan phối hợp, với các luật chuyên ngành, giữa quản lý Nhà nước và trách nhiệm của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng hệ thống dữ liệu kết nối và kiểm soát rủi ro từ gốc, Phó Thủ tướng yêu cầu, hệ thống dữ liệu quản lý theo vòng đời sản phẩm phải được xây dựng cụ thể, rõ ràng và khẩn trương. Nếu không có sự kết nối hệ thống dữ liệu theo vòng đời sản phẩm, công tác quản lý giữa các bộ, ngành sẽ gặp nhiều khó khăn, vướng mắc.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh: Lấy sức khỏe, tính mạng và quyền lợi của người dân làm trên hết để phòng ngừa, kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa, từ gốc. Phương thức quản lý rủi ro phải đảm bảo phù hợp với pháp luật trong nước, vừa tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế mà Việt Nam là thành viên, như FAO, WTO.
Việc chuyển đổi giữa tiền kiểm và hậu kiểm phải cân nhắc kỹ lưỡng, không chuyển tất cả từ tiền kiểm sang hậu kiểm ở những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ nhằm tránh phát sinh rủi ro.
Dự thảo luật hướng tới quản lý thống nhất, rõ trách nhiệm xuyên suốt theo chuỗi nhưng không được gây thêm tắc nghẽn, ách tắc, đảm bảo môi trường sản xuất kinh doanh khả thi, minh bạch, bình đẳng, thúc đẩy cho phát triển và không cài cắm lợi ích nhóm…
