Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội - Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc
Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội nhằm hình thành tuyến đường vành đai cao tốc hiện đại, đồng bộ, kết nối Thủ đô Hà Nội với các địa phương trong Vùng Thủ đô, các vùng công nghiệp và trung tâm logistics; đáp ứng nhu cầu vận tải, mở rộng không gian phát triển, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đồng thời giảm áp lực giao thông và ô nhiễm môi trường.
Dự án có chiều dài khoảng 349 km, đi qua 7 địa phương, gồm Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ. Tuyến chính được đầu tư theo tiêu chuẩn đường cao tốc 6 làn xe, tốc độ thiết kế 100-120 km/h; đường song hành quy mô tối thiểu 2 làn xe, tốc độ thiết kế 60-80 km/h.
Thảo luận tại hội trường, các đại biểu thống nhất về sự cần thiết đầu tư Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, cho rằng đây không chỉ là công trình giao thông mà còn là hạ tầng chiến lược, có vai trò quan trọng trong tổ chức lại không gian phát triển của Thủ đô và cả vùng; tăng cường liên kết giữa Hà Nội với các địa phương và các đầu mối kinh tế, giao thông quan trọng.
Cần được định vị là một vành đai phát triển mới
Đề cập vai trò của Vành đai 5 trong tổ chức không gian phát triển và phân luồng giao thông cho Thủ đô, đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (Hà Nội) nhấn mạnh, khoản 1 Điều 2 dự thảo Nghị quyết đã xác định mục tiêu kết nối Hà Nội với các địa phương trong vùng, mở ra không gian phát triển kinh tế mới, giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường. Đại biểu đề nghị làm rõ hơn mục tiêu phân luồng giao thông từ xa, tổ chức lại không gian phát triển vùng và tạo điều kiện phát triển các luồng vận tải liên tỉnh.
Theo đại biểu, nếu Vành đai 4 mở rộng không gian phát triển cận đô thị thì Vành đai 5 cần được định vị là vành đai liên kết phát triển ở quy mô vùng, góp phần phân bổ hợp lý các chức năng công nghiệp, logistics, dịch vụ và đô thị.
Dự thảo Nghị quyết đã giao các địa phương bố trí nguồn lực xây dựng các tuyến kết nối, trong đó Hà Nội triển khai nút giao giữa Vành đai 5 với trục Hồ Tây - Ba Vì và cao tốc Hòa Lạc - Hòa Bình. Tuy nhiên, hiệu quả của tuyến vành đai phụ thuộc lớn vào các nút giao và mạng lưới kết nối. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 4 trách nhiệm của Chính phủ trong việc xác định các nút giao, tuyến kết nối thiết yếu cần đầu tư đồng bộ với từng đoạn Vành đai 5, gắn với tiến độ nguồn vốn và trách nhiệm cụ thể của từng địa phương.
Về khai thác nguồn lực đất đai do dự án tạo ra, đại biểu cho rằng cần quán triệt nguyên tắc hạ tầng do Nhà nước đầu tư làm gia tăng giá trị đất đai thì cần có cơ chế điều tiết một phần hợp lý giá trị tăng thêm để tái đầu tư phát triển hạ tầng.
Đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đề nghị quá trình hoàn thiện Nghị quyết cần tập trung vào 4 yêu cầu: phát huy vai trò phân luồng và tổ chức không gian phát triển vùng; đầu tư đồng bộ hệ thống kết nối; khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai; phân định hợp lý trách nhiệm nguồn vốn giữa Trung ương và địa phương. Theo đại biểu, Vành đai 5 không nên chỉ được nhìn nhận là tuyến đường bao quanh Hà Nội mà cần được định vị là một vành đai phát triển mới của Thủ đô và cả vùng Thủ đô.
Một số ý kiến cũng cho rằng Vành đai 5 là công trình có tính chất liên vùng, không phải công trình riêng của bất kỳ địa phương nào. Do đó, cần làm rõ nguyên tắc phân định trách nhiệm nguồn vốn Trung ương và địa phương trên cơ sở tính chất từng hạng mục, khả năng cân đối ngân sách và mức độ hưởng lợi; đồng thời phân kỳ đầu tư hợp lý, ưu tiên những đoạn có nhu cầu vận tải lớn, khả năng kết nối cao, tránh dàn trải nguồn lực.
Các đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa Vành đai 5 với các dự án giao thông trọng điểm khác, đánh giá hiệu quả tổng thể của mạng lưới; xây dựng cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong quản lý quy hoạch, khai thác quỹ đất, đầu tư hạ tầng kết nối và vận hành toàn tuyến. Đồng thời, cần xác định rõ cơ chế điều phối thống nhất, trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương, bảo đảm đồng bộ về tiêu chuẩn kỹ thuật, tiến độ, chất lượng công trình và giải ngân vốn.
Thực hiện đồng bộ các điểm kết nối
Bày tỏ thống nhất với sự cần thiết đầu tư dự án, đại biểu Tạ Thị Yên (Điện Biên) nhấn mạnh, giá trị của Vành đai 5 không chỉ nằm ở chiều dài tuyến đường mà còn ở khả năng kết nối các cao tốc hướng tâm, phân phối lại luồng giao thông và mở rộng khả năng tiếp cận Vùng Thủ đô, các trung tâm sản xuất, logistics, cảng biển, hàng không đối với khu vực trung du, miền núi phía Bắc và các địa bàn phía Tây Bắc.
Vì vậy, đại biểu đề nghị thực hiện đồng bộ các điểm kết nối, trong đó Chính phủ cần xác định rõ các điểm kết nối trọng yếu, trách nhiệm đầu tư và tiến độ hoàn thành.
Theo đại biểu, trong giai đoạn 2026-2030 mới ưu tiên khoảng 116 km trên tổng số 349 km, trong khi nhu cầu vốn toàn tuyến rất lớn. Do đó, không nên dàn đều nguồn lực mà cần ưu tiên những đoạn có khả năng khai thác độc lập, tạo hiệu quả mạng lưới và liên kết vùng sớm nhất; tránh tình trạng khởi công nhiều đoạn nhưng kéo dài do thiếu nguồn lực. Cùng với bố trí vốn, công tác giải phóng mặt bằng và chuẩn bị nguồn vật liệu cũng cần được triển khai trước một bước, có đầu mối chịu trách nhiệm và mốc tiến độ rõ ràng.
Về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vật liệu xây dựng, một số ý kiến đề nghị rà soát đầy đủ số liệu về đất đai, dân cư bị ảnh hưởng, chuẩn bị quỹ đất tái định cư và có chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề, ổn định sinh kế. Đối với vật liệu xây dựng, cần xây dựng phương án tổng thể về nhu cầu, nguồn cung, vận chuyển, khai thác hợp pháp và bảo vệ môi trường, tránh thiếu vật liệu hoặc phát sinh khai thác trái phép, ảnh hưởng đến tiến độ và hiệu quả đầu tư.
Thu hồi đất phải gắn với tiến độ đầu tư
Nhấn mạnh vai trò của Vành đai 5 trong kết nối các tuyến cao tốc hướng tâm, trung tâm đô thị, công nghiệp, logistics, mở rộng không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng, đại biểu Lý Thị Lan (Tuyên Quang) bày tỏ thống nhất về nguyên tắc áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù Chính phủ đề xuất nhằm đẩy nhanh tiến độ dự án.
Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo Nghị quyết quy định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến một lần theo quy mô quy hoạch, trong khi giai đoạn 2026-2030 mới ưu tiên đầu tư khoảng 116 km bằng ngân sách Trung ương. Báo cáo giải trình cũng xác định không thu hồi đất khi chưa rõ nguồn vốn, nhưng nội dung này chưa được thể hiện trong dự thảo Nghị quyết.
Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định rõ việc thu hồi đất phải gắn với tiến độ đầu tư và khả năng bố trí vốn của từng dự án thành phần; không thu hồi đất đối với những đoạn chưa quyết định đầu tư, chưa xác định được nguồn vốn, tránh ảnh hưởng kéo dài đến quyền, lợi ích và đời sống của người dân.
Một số ý kiến đề nghị làm rõ cơ chế khai thác giá trị tăng thêm từ đất, phương pháp xác định nguồn thu, nguyên tắc phân chia giữa ngân sách Trung ương và địa phương, cơ chế hoàn trả cho dự án; đồng thời có giải pháp ngăn ngừa đầu cơ đất đai.
Đối với các nhóm chính sách về nguồn vốn, thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng rừng, chỉ định thầu, điều chỉnh quy hoạch và hỗ trợ thu hồi đất, các đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát, đánh giá tác động và hoàn thiện hồ sơ trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định.
Hải Liên
