Nghịch lý trên những cánh đồng
Theo ghi nhận của Người Đưa Tin, càng gần những năm trở lại đây, diện tích các cánh đồng trên QL1A, qua địa bàn phía Bắc tỉnh Quảng Trị, bị bỏ hoang trong vụ lúa hè - thu ngày một nhiều hơn. Thay vì cảnh máy cày, máy gặt và nông dân tấp nập xuống đồng như trước, nhiều thửa ruộng phủ kín cỏ dại, chỉ còn đàn cò, đàn trâu bò kiếm ăn trên nền đất bỏ trống.
Điều đáng nói, phần lớn diện tích bị bỏ vụ nằm ở những vùng sản xuất được đầu tư tương đối đồng bộ về thủy lợi, giao thông nội đồng và điện phục vụ sản xuất.
Cánh đồng lúa bỏ hoang vụ hè - thu, trở thành nơi chăn thả trâu bò.
Theo đại diện lãnh đạo UBND xã Hoàn Lão, địa phương có hơn 1.400 ha đất lúa, kế hoạch vụ hè - thu gieo cấy trên 600 ha nhưng thực tế chỉ đạt khoảng 450 ha. Dù đã hỗ trợ giống, kinh phí phòng trừ chuột và nhiều chính sách khuyến khích khác, hàng trăm ha vẫn bị bỏ không.
Cánh đồng lúa tại thôn Phúc Tự Tây, xã Hoàn Lão, tỉnh Quảng Trị, được quy hoạch liền vùng, liền thửa từ hàng chục năm về trước. Tuy nhiên, đến nay chỉ còn khoảng 20 ha sản xuất vụ hè - thu, số diện tích còn lại bị bỏ không đến cuối năm.
Tại thôn Phúc Tự Đông, xã Hoàn Lão, thực trạng bỏ vụ lúa hè - thu còn "đáng báo động" hơn. Theo tìm hiểu, trước đây toàn bộ hơn 61 ha đều sản xuất hai vụ, nhưng vụ hè - thu năm nay gần như không còn diện tích nào được gieo cấy.
Nước tưới tiêu đầy đủ nhưng cánh đồng vụ hè - thu vẫn bị bỏ không.
"Thật ra người dân địa phương không ai muốn bỏ ruộng cả nhưng nếu cứ tiếp tục sản xuất thì thu nhập từ trồng lúa không đủ trang trải cho các chi phí khác", ông Phạm Thế Quang, Trưởng thôn Phúc Tự Đông, thông tin thêm.
Không chỉ tại xã Hoàn Lão, nhiều địa phương khác cũng chung tình trạng. Tại các xã Đông Trạch, Ninh Châu, nhiều cánh đồng có hệ thống thủy lợi hoàn chỉnh vẫn phủ kín cỏ dại khi bước vào vụ hè - thu.
Theo thống kê của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Quảng Trị, toàn tỉnh hiện có khoảng 55.000 ha lúa đông - xuân. Sau thu hoạch, ngoài khoảng 8.500 ha lúa tái sinh còn có hơn 9.200 ha đất lúa bị bỏ hoang trong vụ hè - thu, tăng hơn so với năm trước.
Theo ông Bùi Phước Trang, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Quảng Trị, việc hàng nghìn ha đất lúa không được đưa vào sản xuất không chỉ làm giảm thu nhập của người dân mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi sản xuất nông nghiệp. Cùng với đó, hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng được đầu tư bằng nguồn lực Nhà nước không được khai thác hết công suất; các dịch vụ làm đất, cung ứng giống, vật tư và thu hoạch cũng suy giảm theo diện tích gieo cấy. Đáng lo hơn, khi những cánh đồng từng là nguồn sinh kế của hàng nghìn hộ dân dần vắng bóng người, nguồn lực đất đai cũng đứng trước nguy cơ bị lãng phí.
Khi đồng ruộng không nuôi nổi nhà nông
Đằng sau những cánh đồng bỏ vụ không đơn thuần là sự thay đổi tập quán sản xuất. Điều khiến nhiều nông dân lựa chọn dừng gieo cấy nằm ở bài toán hiệu quả kinh tế ngày càng thu hẹp, trong khi chi phí đầu vào tăng và cơ hội việc làm ngoài nông nghiệp ngày càng nhiều.
Việc bỏ hoang ruộng đồng cũng gây lãng phí về cơ sở hạ tầng phục vụ tưới tiêu.
Ông Phạm Thế Quang, Trưởng thôn Phúc Tự Đông, xã Hoàn Lão, cho biết, nhiều năm trước, bà con trong thôn vẫn duy trì đủ hai vụ lúa mỗi năm. Dù vụ hè - thu luôn đối mặt với rủi ro thời tiết, sâu bệnh nhưng người dân vẫn bám đồng bởi chi phí đầu vào còn thấp, giá lúa tương đối ổn định nên vẫn có lãi.
Nhưng khoảng hai năm trở lại đây, giá giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, dịch vụ làm đất, bơm nước và thu hoạch đều tăng, trong khi giá lúa hàng hóa không tăng tương ứng.
"Nhiều người bỏ ruộng đi làm thợ nề (thợ xây) tầm một hoặc hai ngày thì đã có thu nhập tương đương lợi nhuận của một sào lúa. Chỉ cần nhẩm tính như vậy thì việc người dân không còn mặn mà với vụ hè - thu là đương nhiên", ông Phạm Thế Quang chia sẻ.
Một nguyên nhân khác cũng quan trọng không kém, đó là bài toán về thời tiết. Với vụ hè - thu, thời tiết diễn biến phức tạp, nắng nóng kéo dài, nguy cơ hạn hán, sâu bệnh cao, cuối vụ có thể gặp mưa lớn hoặc lũ sớm. Năng suất vì thế chỉ đạt khoảng 45-50 tạ/ha, thấp hơn đáng kể so với vụ đông - xuân. Chính vì vậy, họ chấp nhận để ruộng nghỉ thay vì tiếp tục đầu tư.
Một nghịch lý khác là dù không trực tiếp canh tác, phần lớn người dân vẫn chưa sẵn sàng cho thuê hoặc chuyển giao quyền sử dụng đất để người khác tổ chức sản xuất quy mô lớn.
"Đánh thức" ruộng hoang
Để nâng cao giá trị kinh tế trên cùng một đơn vị diện tích, sử dụng hợp lý tài nguyên đất, doanh nghiệp đã phối hợp với các hợp tác xã sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp thực hiện mô hình sản xuất lúa trên diện tích đất không canh tác vụ hè - thu gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm.
Nhiều năm qua, Công ty Giống cây trồng Quảng Bình là một trong những đơn vị tham gia khá sớm vào chuỗi liên kết sản xuất lúa tại Quảng Trị. Thông qua các hợp tác xã, doanh nghiệp đã liên kết sản xuất, cung ứng giống, vật tư và bao tiêu sản phẩm trên diện tích gần 5.000 ha.
Cánh đồng lúa từ mô hình chuỗi liên kết đã khắc phục tình trạng bỏ hoang vụ hè - thu tại Quảng Trị.
Nhờ vậy, không ít cánh đồng trước đây chỉ sản xuất một vụ hoặc bỏ hoang vụ hè - thu đã từng bước được khôi phục, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn cho người dân.
Điển hình như vụ sản xuất lúa hè - thu năm 2026, Chi cục đã phối hợp với HTX Thống Nhất, xã Trường Ninh triển khai mô hình sản xuất lúa trên diện tích trước đây không canh tác, gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm. Mô hình được triển khai thực hiện trên diện tích 125ha, loại giống lúa gieo trồng là ĐT108, được gieo sạ từ ngày 24-26/5/2026.
Qua đánh giá kết quả thăm đồng thực hiện mô hình, năng suất lúa dự kiến đạt khoảng 59-60 tạ/ha; sản lượng lúa dự kiến 730-750 tấn lúa. Hiệu quả kinh tế mang lại cho người dân từ 10-12 triệu đồng/ha…
Ông Nguyễn Xuân Kỳ, Giám đốc Công ty Giống cây trồng Quảng Bình, cho biết, doanh nghiệp xác định liên kết với nông dân là hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, mô hình vẫn bộc lộ hạn chế do thiếu tính ổn định và ràng buộc về diện tích.
"Doanh nghiệp không chỉ cần một hợp đồng liên kết mà cần một cơ chế để yên tâm đầu tư. Khi có quyền tổ chức sản xuất trên cánh đồng đủ lớn, chúng tôi mới có thể đưa cơ giới hóa, công nghệ số và các quy trình canh tác hiện đại vào đồng ruộng", ông Nguyễn Xuân Kỳ nói.
