Trong bối cảnh các cảng biển phía Nam của Iran đang chịu sự phong tỏa hải quân từ phía Mỹ, Tehran đang tìm kiếm các phương án thay thế để xuất khẩu dầu mỏ và nhập khẩu hàng hóa thiết yếu.
Biển Caspi – vùng nước nội địa lớn nhất thế giới, được chia sẻ bởi Iran, Nga, Azerbaijan, Kazakhstan và Turkmenistan – đang nổi lên như một cửa ngõ quan trọng kết nối quốc gia Trung Đông này với thế giới bên ngoài.
Năng lực thực tế còn hạn chế
Hoạt động thương mại qua các cảng phía Bắc Iran như Anzali, Amirabad và Nowshahr đã tăng lên rõ rệt. Tuy nhiên, theo các chuyên gia và quan chức, hành trình chuyển hướng này phải đối mặt với hàng loạt trở ngại về hạ tầng, môi trường và địa chính trị.
Theo dữ liệu từ Tổ chức Hàng hải và Cảng vụ Iran (PMO), tổng công suất danh nghĩa của các cảng Iran là 300 triệu tấn, trong đó chỉ khoảng 30 triệu tấn thuộc các cảng miền Bắc qua Biển Caspi.
Tỉ trọng hàng hóa thiết yếu vận chuyển qua hướng Bắc đã tăng từ mức 18% trong giai đoạn trước khi nổ ra cuộc xung đột giữa Mỹ-Israel chống lại Iran lên mức 30% hiện nay.
Ông Hadi Haghshenas, Thống đốc tỉnh Gilan, nằm ven Biển Caspi, cho biết lượng container đến các cảng trong khu vực đã tăng 50% so với cùng kỳ trong 5 tháng đầu năm lịch Iran (tính đến ngày 22/8/2026). Các mặt hàng ưu tiên nhập khẩu gồm lúa mạch, ngô, lúa mì và hạt có dầu.
Các cảng miền Bắc còn lợi thế là gần các thành phố lớn như Tehran, Isfahan và Arak, giúp giảm chi phí vận tải đường bộ so với cảng Shahid Rajaei ở phía Nam. Tuy nhiên, năng lực thực tế còn hạn chế.
Hoạt động vận tải tại Biển Caspi ngày càng gặp nhiều khó khăn do mực nước sụt giảm trong những năm gần đây. Ảnh: Remote Lands
Phát biểu trên các phương tiện truyền thông có liên kết với nhà nước hồi tháng 8, ông Mohammad Shakibi-Nasab, người đứng đầu PMO, cho biết có sự khác biệt rõ rệt về tải trọng tối đa giữa các tàu sử dụng cảng phía Bắc và cảng phía Nam của Iran.
Một con tàu ở phía Nam có thể chở lượng hàng hóa tương đương với 20 con tàu hoạt động trên Biển Caspi.
Ngoài ra, hoạt động vận tải tại Biển Caspi cũng ngày càng gặp nhiều khó khăn do mực nước sụt giảm trong những năm gần đây. Đây là nguyên nhân khiến các cảng miền Bắc hiện nay chỉ có thể tiếp nhận các tàu có trọng tải khoảng 4.000 tấn, thay vì 6.000 tấn như trước kia.
Mực nước ở Biển Caspi đã hạ khoảng 2 m kể từ thập niên 1990 và dự báo sẽ tiếp tục giảm thêm 8-21 m vào cuối thế kỷ này. Trong 2-3 năm gần đây, mực nước giảm hơn 20 cm mỗi năm. Tàu Iran đi qua sông Volga của Nga thường bị mắc cạn nhiều ngày, thậm chí hàng tuần.
Việc mở rộng quy mô xuất khẩu hàng nặng qua hướng Bắc cũng gặp khó khăn, ông Ezana Tedla, chuyên gia phân tích tại Quỹ Bourse & Bazaar, nói với Al Jazeera.
Theo vị chuyên gia, phần lớn hàng xuất khẩu theo hướng Bắc của Iran là các loại hàng hóa nhẹ như thực phẩm chế biến và vật liệu đóng gói, trong khi các mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao thường được chuyển về phía Nam.
"Đây chủ yếu là các loại hàng hóa nặng, khối lượng lớn như nhiên liệu khoáng sản, dầu mỏ và quặng sắt – những mặt hàng dễ dàng chuyển đổi thành ngoại tệ mạnh nhất", ông Tedla cho biết, lưu ý rằng Iran hiện không sở hữu cơ sở hạ tầng cảng biển và tàu thuyền đủ năng lực để đẩy mạnh đáng kể hoạt động nhập khẩu qua tuyến Biển Caspi.
Ngoài ra, ông cho rằng điều chưa rõ ràng là liệu việc mở rộng cơ sở hạ tầng cảng có thực sự mang lại thị trường hay không, bởi các nước láng giềng phía Bắc của Iran cũng có ngành công nghiệp hydrocarbon và kim loại riêng, từ đó dẫn đến tình trạng thị trường bị chồng chéo.
Địa lý đóng vai trò then chốt
Hạ tầng kết nối cũng là nút thắt lớn. Tuyến đường sắt phía Đông Caspi có thể đưa hàng Iran sang Turkmenistan, Kazakhstan và Trung Quốc, nhưng kết nối đường sắt với Nam Kavkaz (Caucasus) vẫn bị cắt đứt từ thời xung đột Nagorno-Karabakh lần thứ nhất (1988-1994).
"Việc khôi phục tuyến đường sắt Julfa-Nakhchivan – một phần của mạng lưới đường sắt thời Liên Xô tại Nam Kavkaz – cũng phụ thuộc vào tiến trình hòa bình giữa Armenia và Azerbaijan, đặc biệt là việc triển khai dự án TRIPP do Mỹ hậu thuẫn", ông Vali Kaleji – một nhà nghiên cứu và cây bút độc lập tại Iran chuyên về Nga, Trung Á và vùng Kavkaz, cho biết.
Iran đang đẩy nhanh hoàn thiện đoạn còn thiếu của đường sắt Rasht-Astara để nối nhánh phía Tây của Hành lang Vận tải Quốc tế Bắc-Nam (INSTC) đi qua Azerbaijan và Nga.
Tổng thống Kazakhstan: Chấm dứt ngay lập tức xung đột Ukraine là không thực tếĐỌC NGAYTrong lúc chờ đợi, áp lực đổ dồn lên đường bộ. Tại cửa khẩu Norduz giáp với Armenia, có lúc có tới 1.800 xe tải xếp hàng chờ nhiều ngày để được vào Iran. Tại các cửa khẩu khác, thời gian chờ đợi để vào Iran dao động từ 10-15 ngày.
Nguyên nhân không chỉ do lượng hàng tăng mà còn vì công suất cửa khẩu hạn chế, thủ tục hải quan, hạ tầng đường bộ yếu và dòng hành khách đổ về biên giới sau khi hàng không Iran bị trừng phạt, ông Kaleji cho biết.
Do phần lớn hoạt động vận tải và thương mại dọc theo nhánh phía Tây của INSTC diễn ra qua tuyến đường này, việc thiếu kết nối đường sắt giữa Iran và khu vực Nam Kavkaz vẫn là trở ngại lớn đối với việc đẩy nhanh và gia tăng khối lượng thương mại cũng như vận chuyển, đặc biệt là trong bối cảnh tình trạng phong tỏa hàng hải ở phía Nam đang gia tăng.
Thêm vào đó, theo đài RFE/RL, yếu tố địa lý đóng vai trò then chốt. Biển Caspi đang trở thành tâm điểm chú ý với vai trò hành lang hậu cần quân sự giữa Nga và Iran.
Theo ông Glen Howard, chủ tịch Quỹ Saratoga, các khí tài của Nga có thể được bốc xếp tại những cảng như Olya hoặc Astrakhan và vận chuyển băng qua Biển Caspi, biến tuyến đường này thành lựa chọn tiềm năng cho các lô hàng lớn.
"Các vị có thể vận chuyển số lượng lớn hơn và thực hiện theo cách kín đáo hơn nhiều. Cách thức này rất an toàn và khó bị phát hiện. Ví dụ, Hải quân Mỹ không thể trực tiếp tiến vào vùng nước nội địa này", ông Howard nói, mô tả đây là một "pháo đài" được bảo vệ của Nga mà lực lượng hải quân phương Tây không thể trực tiếp thâm nhập.
Tuy nhiên, trong bối cảnh xung đột ở Ukraine, Biển Caspi không hoàn toàn nằm ngoài tầm với của các hệ thống không người lái (UAV/USV/drone) tầm xa của Kiev.
Vào tháng 7, Ukraine đã tấn công một tàu mà Tehran khẳng định là tàu cá của Iran, khiến một thủy thủ thiệt mạng. Trong khi đó, phía Ukraine cho rằng đó là tàu của Nga đang vận chuyển hàng hóa quân sự tới Iran.
Các cơ sở hạ tầng quanh khu vực Caspi phía bắc cũng nằm trong tầm ngắm của chiến dịch tầm xa Ukraine.
Việc cả Nga và Iran đều đang chịu các lệnh trừng phạt và trong tình trạng xung đột có thể gây khó khăn cho hoạt động thương mại giữa hai nước thông qua tuyến đường Biển Caspi.
Minh Đức (Theo Al Jazeera, RFE/RL)
