Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay của ngành hàng sầu riêng là kiểm soát an toàn thực phẩm - Ảnh: VGP/Đỗ Hương
Tăng trưởng mạnh, thách thức lớn
Sầu riêng Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt quan trọng. Những con số xuất khẩu ấn tượng trong năm 2025 không chỉ khẳng định vị thế của ngành hàng tỷ USD, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ tăng trưởng "nóng" sang phát triển bền vững, dựa trên nền tảng chuẩn hóa sản xuất, kiểm soát chất lượng và minh bạch hóa chuỗi giá trị.
Năm 2025, xuất khẩu rau quả đạt khoảng 8,6 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm trước, trong đó sầu riêng tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt với kim ngạch xấp xỉ 4 tỷ USD, chiếm 40–45% tổng giá trị xuất khẩu rau quả. Bước sang năm 2026, sầu riêng vẫn được xác định là ngành hàng chiến lược, đóng góp lớn cho tăng trưởng xuất khẩu nông nghiệp.
Tuy nhiên, song hành với đà tăng trưởng là những rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe từ các thị trường nhập khẩu, đặc biệt về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Thực tiễn cho thấy, không ít lô hàng sầu riêng gặp rủi ro do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc thiếu thông tin truy xuất – những vấn đề mang tính hệ thống, không thể xử lý ở khâu cuối chuỗi.
Điều này buộc ngành hàng sầu riêng phải thay đổi cách tiếp cận: từ mở rộng nhanh diện tích sang kiểm soát chặt chất lượng; từ tăng trưởng ngắn hạn sang phát triển dài hạn và có trách nhiệm.
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay của ngành hàng sầu riêng là kiểm soát an toàn thực phẩm, đặc biệt là dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng, trong đó Cadimi đang được các thị trường nhập khẩu đặc biệt quan tâm. Sầu riêng là cây trồng có khả năng hấp thu và tích lũy Cadimi nếu đất, nước tưới hoặc phân bón bị ô nhiễm, gây rủi ro lớn cho xuất khẩu.
Các chuyên gia cho rằng, kiểm soát kim loại nặng không thể làm theo cách "chữa cháy", mà cần triển khai ngay từ khâu quy hoạch vùng trồng. Việc kiểm tra định kỳ đất, nước, lá và trái, xây dựng bản đồ vùng rủi ro Cadimi để khoanh vùng quản lý là giải pháp mang tính căn cơ. Chỉ khi kiểm soát tốt đầu vào và giám sát liên tục quá trình canh tác, ngành hàng sầu riêng mới có thể bảo đảm chất lượng ổn định, lâu dài.
Bên cạnh đó, dịch hại cũng là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và uy tín sản phẩm. Việc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tăng cường sử dụng chế phẩm sinh học, tạo điều kiện cho thiên địch phát triển và giảm phụ thuộc vào thuốc hóa học không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu thị trường, mà còn góp phần bảo vệ môi trường và sức khỏe người sản xuất.
Truy xuất nguồn gốc: nền tảng của phát triển bền vững
Nhận diện rõ thách thức, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã lựa chọn sầu riêng là mặt hàng thí điểm triển khai Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam. Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng, đây không chỉ là giải pháp công nghệ, mà còn là công cụ quản lý hiện đại, góp phần phòng, chống gian lận thương mại, nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi và xây dựng niềm tin thị trường.
Dù mới ở giai đoạn thử nghiệm, việc thí điểm truy xuất nguồn gốc sầu riêng được đánh giá là bước đi quan trọng, tạo tiền đề hình thành chuỗi dữ liệu đầy đủ, minh bạch, kết nối từ vườn trồng, thu hoạch, sơ chế, đóng gói đến xuất khẩu. Khi thông tin được chuẩn hóa và số hóa, rủi ro vi phạm quy định thị trường sẽ giảm đáng kể, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Từ thực tiễn sản xuất, nhiều doanh nghiệp đã chủ động chuyển hướng sang phát triển bền vững ngay từ vùng trồng. Một số doanh nghiệp xác định vùng trồng là "gốc rễ" của chuỗi giá trị sầu riêng xuất khẩu. Thay vì chỉ thu mua, doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất, phối hợp với đơn vị chuyên môn tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn nông dân canh tác theo tiêu chuẩn xuất khẩu, kiểm soát nhật ký sản xuất và duy trì điều kiện mã số vùng trồng.
Theo ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, trong bối cảnh diện tích sầu riêng tăng nhanh, các yêu cầu về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc không còn là khuyến nghị, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc. Mô hình liên kết doanh nghiệp – hợp tác xã – nông dân, gắn thu mua với hỗ trợ kỹ thuật, kiểm nghiệm Cadimi và truy xuất nguồn gốc điện tử là hướng đi tất yếu để kiểm soát chất lượng ngay từ đầu chuỗi. "Nếu không minh bạch được quy trình, không truy xuất được nguồn gốc thì đồng nghĩa với việc mất thị trường," ông Hiếu nhấn mạnh.
Quyết định ban hành Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2035 mở ra cơ hội lớn cho ngành hàng sầu riêng nói riêng và nông sản Việt Nam nói chung. Theo lộ trình, đến hết năm 2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ được xây dựng, thí điểm và đánh giá, trước mắt áp dụng với sầu riêng; từ 1/7/2026, triển khai với hầu hết nông sản quan trọng làm thực phẩm, bảo đảm thông tin tối thiểu về nông hộ, vùng sản xuất và quá trình sản xuất – thu hoạch.
Giai đoạn 2027–2030, hệ thống được nâng cấp toàn diện, kết nối đồng bộ với Cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia và các cơ sở dữ liệu liên quan; từng bước ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong giám sát, cảnh báo sớm về chất lượng và an toàn thực phẩm. Đến năm 2035, hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ bao phủ toàn bộ nông sản và vật tư nông nghiệp, hình thành hệ sinh thái dữ liệu phục vụ quản lý và phát triển thị trường.
Năm 2026 và các năm tiếp theo được kỳ vọng sẽ là giai đoạn bản lề, khi sầu riêng Việt Nam chuyển mạnh từ "lượng" sang "chất", từ tăng trưởng nhanh sang tăng trưởng bền vững, đặt nền móng vững chắc cho một ngành hàng xuất khẩu chủ lực có uy tín và giá trị lâu dài.
Đỗ Hương
