Ẩm thực vùng miền Việt Nam từ lâu đã nổi tiếng phong phú với hàng trăm loại đặc sản mang hương vị đặc trưng, nhiều trong số đó còn khiến người nghe bật cười hoặc tò mò ngay từ cái tên. Ở Gia Lai, có một loại cá nhỏ bé từng bị xem là "của người nghèo", ít ai để mắt đến, nay lại "lên đời" trở thành đặc sản khiến thực khách khắp nơi tìm mua. Đó chính là cá lúi – cái tên vừa lạ vừa gợi sự dân dã, mộc mạc, nhưng lại chứa đựng giá trị ẩm thực đặc biệt.
Cá lúi là loài cá nhỏ, xưa chẳng ai ăn.
Cá lúi là loài cá nước ngọt thuộc họ cá chép, sinh sống chủ yếu theo mùa nước từ tháng 4 đến tháng 10 trên dòng sông Ba, đoạn chảy qua tỉnh Gia Lai. Ngoại hình của cá khá đặc trưng: Thân dày, hơi tròn, vảy sáng bóng, lưng đen. Kích thước cá rất nhỏ, con lớn nhất cũng chỉ bằng hai ngón tay người. Chính vì vậy, trong quá khứ loài cá này không được đánh giá cao, bởi người dân thường chuộng những loại cá lớn, nhiều thịt và dễ chế biến.
Tên gọi cá lúi nghe qua đã khiến nhiều người thắc mắc. Với vẻ ngoài nhỏ bé, cá lúi từng bị gắn mác "loại cá chẳng ai thèm", thậm chí người Gia Lai còn có câu ví von vui rằng "ăn cá lúi, lúi húi cả ngày" để ám chỉ sự vất vả khi phải nhặt từng miếng thịt nhỏ. Chính điều này khiến cá lúi một thời bị xem thường, chỉ xuất hiện trong bữa ăn của người dân nghèo vùng sông suối.
Cá lúi là loài sinh sản nhanh và sống theo thành đàn nên cực kỳ dễ bắt. Muốn bắt cá lúi chỉ cần vài tấm lưới giăng trong các gành đá dưới lòng suối để một đêm là có ngay.
Theo kinh nghiệm của nhiều hộ dân, cá lúi được bắt trong những ngày mưa mới là ngon nhất. Lúc này, thịt cá chắc, dai, xương mềm, lại thêm phần trứng đầy bụng, rất thích hợp để chế biến các món ăn truyền thống. Mùa mưa cũng là mùa cá lúi được bày bán nhiều nhất ở các chợ dân sinh địa phương. Tuy nhiên, do tính thời vụ, cá không phải lúc nào cũng có, khiến cho giá cả dao động tùy từng đợt.
Cá lúi với vị ngon lạ trở thành đặc sản ai cũng muốn nếm thử.
Dù từng bị bỏ qua, nhưng cá lúi lại sở hữu hương vị ngọt thịt, đậm đà đặc trưng mà ít loại cá nước ngọt nào sánh bằng. Người dân Gia Lai từ lâu đã quen thuộc với việc chế biến cá lúi thành nhiều món ăn hấp dẫn như kho nghệ, nướng, chiên giòn hay nấu canh. Trong đó, nổi tiếng nhất vẫn là món cá lúi om nghệ.
Theo chia sẻ của nhiều gia đình địa phương, món cá lúi om nghệ thường được nấu trong nồi đất, cho thêm chút nghệ tươi giã nhuyễn. Khi nồi cá được bắc lên bếp, mùi thơm ngai ngái của nghệ quyện cùng hương cá dậy lên khiến không khí bữa cơm ấm cúng hơn bao giờ hết.
Món cá lúi om nghệ là món đặc sản trứ danh, hương vị dân dã.
Đặc biệt, vào những ngày mưa se lạnh, bát cơm nóng ăn kèm cá lúi om nghệ tạo nên trải nghiệm khó quên. Vị ngọt tự nhiên của cá, vị cay thơm của nghệ và chút cháy sém từ nồi đất mang lại hương vị dân dã, mộc mạc mà đậm đà.
Mấy năm gần đây, cơn sốt cá lúi dần trở nên phổ biến khiến nhiều hộ dân nhờ vào nghề giăng lưới bắt cá có thêm nguồn thu nhập từ loại cá này. Tuy nhiên loại đặc sản này khá hiếm, không phải lúc nào cũng bắt, cũng mua được.
Tại các chợ dân sinh, một cân cá lúi được bán theo mớ, giá cũng khá thời vụ bởi vì lúc có lúc không. Trên các chợ mạng, cá lúi là loại đặc sản được nhiều người hỏi mua, mức giá cũng dao động khoảng 100.000 đồng/kg.
Nhiều người cho biết loại đặc sản này có thể đánh gục cả những thực khách khó tính bằng thứ hương vị ngon ngọt, chân quê khó kiếm.
Từ một loại cá bị bỏ qua vì quá nhỏ, cá lúi vậy mà lại trở thành thứ đặc sản dân dã nhiều người đỏ mắt tìm kiếm để mua về ăn thử. Cá lúi thơm ngon, ngọt thịt không chỉ là món ăn quê dân dã mà còn là thứ đặc sản trời ban, hiếm có khó tìm.
H.Giang (theo saostar, doisonggiadinh)
