Các đại biểu Quốc hội thảo luận tại Tổ 3 - Ảnh: chinhphu.vn
Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm có 8 chương, 57 điều được xây dựng nhằm thiết lập khung khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ, chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh, tạo cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá gắn với giao dịch phái sinh với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa; vừa hoàn thiện hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, giao nhận, quản trị rủi ro và giám sát; tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và từng bước nâng cao vai trò của Việt Nam trong hình thành giá hàng hóa quốc tế.
Việc xây dựng Luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường, chủ động hội nhập quốc tế, đồng thời tạo khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.
Thảo luận tại Tổ 3, các đại biểu tập trung cho ý kiến 6 nội dung trọng tâm: Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng của dự thảo luật; mô hình quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh; chính sách phát triển thị trường hàng hóa phái sinh; tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán; liên thông thị trường qua biên giới; quản trị rủi ro, bảo đảm an toàn hệ thống.
Đại biểu Hoàng Văn Tuyên (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) phát biểu - Ảnh: chinhphu.vn
Quan tâm hỗ trợ người sản xuất ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi
Đóng góp ý kiến tại Tổ, đại biểu Hoàng Văn Tuyên (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành luật về giao dịch hàng hóa phái sinh. Đại biểu góp ý nội dung về hỗ trợ người sản xuất ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi.
Theo đại biểu, để thị trường hàng hóa phái sinh thực sự phục vụ sản xuất, kinh doanh, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phải có khả năng tiếp cận thị trường. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, ngoài nhu cầu phòng ngừa rủi ro về giá, các chủ thể này cần có thông tin, kiến thức và khả năng quản lý phù hợp.
Đại biểu cho rằng, dự thảo Luật đã có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất tiếp cận thị trường, cung cấp thông tin, kiến thức, tư vấn và cảnh báo rủi ro. Đại biểu bày tỏ tán thành hướng quy định này, tuy nhiên cần làm rõ nội dung, cách thức hỗ trợ để chủ thể ở vùng khó khăn có thể tiếp cận.
Đại biểu đề nghị hoàn thiện khoản 2, khoản 3 Điều 5 theo hướng: Quan tâm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người sản xuất ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; giao Chính phủ quy định cụ thể đối với đối tượng, nội dung, phương thức hỗ trợ và trách nhiệm thực hiện phù hợp với nguồn lực, trọng tâm là cung cấp thông tin thị trường, đào tạo kiến thức cơ bản, tư vấn lựa chọn công cụ phù hợp và kết nối tổ chức cung cấp dịch vụ hợp pháp. Việc hỗ trợ cần gắn với từng loại hàng hóa, nhu cầu thực tế và năng lực của người tham gia.
Đại biểu dẫn chứng, nếu hợp tác xã muốn phòng ngừa rủi ro giá cà phê cần được hướng dẫn lựa chọn sản phẩm phù hợp, tính toán chi phí, số tiền phải ký quỹ và rủi ro vẫn có thể phát sinh. Người sản xuất có thể hưởng lợi thông qua liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp, hợp tác xã có năng lực quản lý rủi ro, không nhất thiết phải trực tiếp mở tài khoản giao dịch.
Đại biểu Trần Lan Phương (TP. Hải Phòng) phát biểu - Ảnh: chinhphu.vn
Nâng cao trách nhiệm của các chủ thể
Đại biểu Trần Lan Phương (TP. Hải Phòng) đánh giá cao việc dự thảo Luật đã tiếp cận tương đối toàn diện, không chỉ điều chỉnh hoạt động giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa mà còn đặt ra khuôn khổ pháp lý đối với thị trường phi tập trung, hoạt động thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, bảo vệ nhà đầu tư và kiểm soát rủi ro hệ thống.
Tuy nhiên, từ góc độ pháp luật kinh tế và thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp, đại biểu Trần Lan Phương cho rằng cần quan tâm hơn đến một số vấn đề để luật vừa thúc đẩy phát triển thị trường vừa bảo đảm an toàn và khả năng thực thi.
Thứ nhất, về phân định chức năng kinh doanh và chức năng tổ chức, giám sát thị trường quy định tại khoản 1 Điều 34 (đưa sở giao dịch hàng hóa và trung tâm thanh toán bù trừ vào nhóm tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch OTC), đại biểu cho rằng chủ đích của quy định này là tận dụng hạ tầng và năng lực kỹ thuật sẵn có để phát triển thị trường. Tuy nhiên đây không đơn thuần là mở rộng phạm vi kinh doanh, mà là vấn đề xung đột lợi ích ngay trong thiết kế thể chế. Một tổ chức vừa có lợi ích từ việc tăng khối lượng giao dịch, vừa giám sát, quyết định biện pháp kiểm soát rủi ro đối với chính các hoạt động đó thì tính khách quan rất khó được bảo đảm nếu chỉ bằng quy định tại quy chế nội bộ.
Đại biểu Trần Lan Phương đề nghị bỏ điểm a khoản 1 Điều 34; chỉnh lý khoản 1 theo hướng tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch hàng hóa phái sinh OTC bao gồm thành viên của sở giao dịch hàng hóa, thành viên của trung tâm thanh toán bù trừ, tổ chức tín dụng và tổ chức khác đáp ứng điều kiện theo quy định của pháp luật; sở giao dịch hàng hóa và trung tâm thanh toán bù trừ không thực hiện hoạt động môi giới kinh doanh giao dịch OTC cho khách hàng, được cung cấp dịch vụ hạ tầng, tiếp nhận dữ liệu và thanh toán bù trừ theo chức năng được pháp luật quy định; đồng thời rà soát các điều liên quan để không phát sinh quy định trái chiều.
"Việc tách bạch này không cản trở phát triển thị trường, mà sẽ giúp cho thị trường có nền tảng tin cậy hơn", đại biểu nhấn mạnh.
Về phạm vi điều chỉnh và giám sát giao dịch OTC được quy định tại khoản 1 Điều 4, Điều 10, Điều 33, Điều 36. Khoản 1 Điều 4 quy định giao dịch OTC trực tiếp không qua trung gian thì thực hiện theo pháp luật dân sự, trong khi khoản 1 Điều 33 lại liệt kê chung các hợp đồng OTC. Theo đại biểu, vấn đề cần làm rõ là quyền tự do thỏa thuận không đồng nghĩa với miễn hoàn toàn nghĩa vụ cung cấp thông tin phục vụ giám sát rủi ro hệ thống; nhưng nghĩa vụ giám sát cũng không thể biến mọi hợp đồng giao hàng trong tương lai thành giao dịch phái sinh. Nếu thiếu tiêu chí phân biệt thì doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu có thể chịu thêm thủ tục không cần thiết, còn giao dịch phái sinh quy mô lớn lại có nguy cơ nằm ngoài hệ thống cảnh báo.
Do đó, đại biểu Trần Lan Phương đề nghị sửa đồng bộ khoản 1 Điều 4, khoản 1 Điều 33 và Điều 10: Tại khoản 1 Điều 4 bổ sung nguyên tắc là giao dịch phái sinh được xác lập trực tiếp giữa các bên không qua tổ chức trung gian được thực hiện theo pháp luật dân sự và pháp luật có liên quan; trường hợp đạt ngưỡng báo cáo theo quy định của luật này thì phải thực hiện nghĩa vụ cung cấp thông tin giao dịch phục vụ giám sát rủi ro thị trường.
Tại Điều 10 bổ sung Chính phủ quy định tiêu chí nhận diện giao dịch phái sinh thuộc diện báo cáo, ngưỡng báo cáo, chủ thể chịu báo cáo, chuẩn dữ liệu và lộ trình áp dụng, bảo đảm không yêu cầu báo cáo trùng lặp và không áp dụng nghĩa vụ này đối với hợp đồng mua bán hàng hóa thông thường không có bản chất phái sinh; đồng thời điều chỉnh khoản 1 Điều 33 để thống nhất phạm vi với Điều 4. Đặc biệt khoản 1 Điều 52 dự thảo nghị định đã dự kiến doanh nghiệp phải báo cáo giao dịch không có trung gian, nên có căn cứ rõ ràng trong luật và không chỉ đặt nghĩa vụ mới ở nghị định.
Đối với khoản 1 Điều 36, đại biểu đề nghị giữ nguyên nguyên tắc thanh toán bù trừ OTC trên cơ sở tự nguyện trong giai đoạn đầu, đồng thời bổ sung yêu cầu quản trị rủi ro đối với giao dịch không bù trừ tập trung.
Đối với vấn đề bảo vệ khách hàng và phối hợp quản lý giữa thị trường hàng hóa phái sinh với hoạt động của ngân hàng được quy định tại Điều 42 và Điều 10. Khoản 3, khoản 4 và khoản 5 Điều 42 đã quy định phân loại nhà đầu tư, đánh giá mức độ phù hợp, giới hạn đòn bẩy, bảo vệ số dư âm và đóng vị thế bắt buộc. Đại biểu đánh giá đây là điểm tiến bộ, nhưng hiệu quả không nằm ở việc khách hàng ký xác nhận đã biết rủi ro, mà cần thể hiện ở khả năng tổ chức cung cấp dịch vụ chứng minh đã đánh giá đúng nhu cầu và khả năng chịu rủi ro trước khi bán sản phẩm và với sản phẩm có đòn bẩy thì chỉ một biến động giá mạnh cũng có thể khiến nhà đầu tư phải bổ sung ký quỹ trong thời gian rất ngắn.
Theo đại biểu, Thông tư số 40 năm 2016 của Ngân hàng Nhà nước là kinh nghiệm pháp lý đáng tham khảo: Ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa cho khách hàng thuộc phạm vi điều chỉnh nhằm phòng ngừa rủi ro, trong đó có giao dịch đối ứng để cân bằng xử lý rủi ro; nhưng phạm vi khách hàng và cơ chế cấp phép của hoạt động ngân hàng khác với thị trường phái sinh dành cho nhà đầu tư nói chung, mà theo luật quy định thì những đối tượng khách hàng của thị trường phái sinh này rộng hơn quy định của ngân hàng và đối tượng cũng khác nhau.
Vì vậy đại biểu đề nghị chỉ kế thừa nguyên tắc về nhận diện nhu cầu phòng ngừa rủi ro, đánh giá khả năng tài chính, kiểm soát rủi ro đối tác và lưu giữ hồ sơ, như là không đồng nhất chế độ quản lý của ngân hàng với chế độ quản lý của mọi nhà đầu tư.
Đại biểu cũng đề nghị bổ sung vào khoản 4 Điều 42 là tổ chức cung cấp dịch vụ phải lưu giữ tài liệu chứng minh việc phân loại khách hàng, đánh giá tính phù hợp của sản phẩm và cung cấp thông tin cảnh báo rủi ro trước khi giao dịch, chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật nếu cung cấp sản phẩm không phù hợp do vi phạm nghĩa vụ đánh giá, cung cấp thông tin.
Tại Điều 10, đại biểu Trần Lan Phương đề nghị bổ sung nguyên tắc là việc trao đổi, sử dụng dữ liệu về giao dịch phái sinh giá cả hàng hóa do tổ chức tín dụng cung ứng được thực hiện theo cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý thị trường hàng hóa phái sinh và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, bảo đảm thống nhất đầu mối, không yêu cầu báo cáo trùng lặp đối với cùng thông tin và tuân thủ pháp luật về bảo mật thông tin khách hàng; cần giao Chính phủ quy định rõ trách nhiệm cũng như là cơ chế chia sẻ dữ liệu, tránh vừa chồng chéo quản lý vừa bỏ trống trách nhiệm giám sát.
Đại biểu Đoàn Thu Hà (tỉnh Lạng Sơn) phát biểu - Ảnh: chinhphu.vn
Vừa hỗ trợ nền kinh tế thực, vừa đảm bảo an toàn thị trường
Theo đại biểu Đoàn Thu Hà (tỉnh Lạng Sơn), trong điều kiện giá nông sản, nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh, doanh nghiệp rất cần công cụ để phòng ngừa rủi ro thay vì chỉ chịu tác động thụ động của thị trường. Đây cũng là lĩnh vực có đòn bẩy tài chính, giao dịch xuyên biên giới và nguy cơ lan truyền rủi ro. Do vậy đại biểu cho rằng dự thảo Luật sẽ cần đồng thời đạt cả hai mục tiêu: Vừa hỗ trợ nền kinh tế thực, vừa đảm bảo an toàn thị trường.
Đại biểu Đoàn Thu Hà cho ý kiến về phạm vi điều chỉnh tại Điều 1, Điều 4 và thị trường giao ngay tại Điều 32. Dự thảo Luật cho phép sở giao dịch hàng hóa tổ chức thị trường giao ngay, trong khi trọng tâm của dự thảo Luật lại là giao dịch phái sinh. Nếu như thiếu ranh giới rõ, giao dịch có bản chất phái sinh cũng có thể được gọi là giao dịch giao ngay để tránh nghĩa vụ ký quỹ, giám sát; ngược lại hợp đồng mua bán hàng hóa thông thường có thể bị áp thêm thủ tục. Do vậy, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung tại Điều 4 về nguyên tắc xác định bản chất giao dịch căn cứ vào nghĩa vụ giao nhận, thời hạn thanh toán và mục đích kinh tế thực tế, không chỉ theo tên hợp đồng; tại Điều 32 giao Chính phủ quy định tiêu chí chuẩn hóa thanh toán của giao dịch giao ngay và cần đảm bảo đồng bộ, thống nhất với lại Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại.
Về chính sách phát triển thị trường gắn với hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam tại Điều 5. Đại biểu Đoàn Thu Hà đồng tình với ưu tiên sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, đặc biệt là hàng nông sản. Tuy nhiên vấn đề cần quan tâm không chỉ là hình thành thêm các sản phẩm giao dịch, mà quan trọng hơn là những sản phẩm đó có thực sự giúp doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa rủi ro giá hay không. Để phòng ngừa rủi ro giá hiệu quả, phải có hàng hóa được chuẩn hóa, dữ liệu đáng tin cậy, hệ thống kho và chứng từ kho có khả năng kiểm chứng. Do vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu cụ thể hóa ở khoản 5 Điều 5 theo hướng xác định trách nhiệm xây dựng tiêu chuẩn hàng hóa cơ sở, cơ sở dữ liệu giá, hệ thống kho và chứng từ kho điện tử; bổ sung cơ chế đào tạo, tư vấn để hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận công cụ phòng ngừa rủi ro và chính sách cần có đầu mối thực hiện, tránh chỉ dừng ở khuyến khích chung.
Về giao dịch OTC tại Điều 33 và tổ chức trung gian tại Điều 34. Đại biểu đồng tình với quan điểm của đại biểu Trần Lan Phương. Do đó, đại biểu đề nghị cần cân nhắc kỹ lưỡng khi để các chủ thể vừa thực hiện chức năng vận hành, giám sát thị trường vừa trực tiếp kinh doanh dịch vụ môi giới, nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích, đảm bảo tính độc lập, khách quan, minh bạch và an toàn trong hoạt động thị trường; còn nếu thực hiện cũng phải có cơ chế kiểm soát hết sức chặt chẽ.
Về bảo vệ nhà đầu tư và an toàn thanh toán tại Điều 17, Điều 18 và Điều 42. Việc phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp không chỉ phụ thuộc vào tiêu chí do tổ chức trung gian tự đặt ra, bởi chính tổ chức này cũng có lợi ích từ việc mở rộng khách hàng. Do vậy, đại biểu Đoàn Thu Hà đề nghị nghiên cứu chỉnh lý khoản 6 Điều 42: Chính phủ quy định khung tiêu chí thống nhất có thể kiểm chứng, tổ chức trung gian chịu trách nhiệm thẩm định, lưu hồ sơ, cảnh báo rủi ro và giải trình khi có tranh chấp. Với Điều 17 và Điều 18 cần đảm bảo tài sản ký quỹ của nhà đầu tư được quản lý tách biệt; quỹ hỗ trợ thanh toán sử dụng đúng thứ tự và giới hạn; tuyệt đối không dùng tài sản của nhà đầu tư không vi phạm để xử lý tổn thất của các thành viên khác.
Theo đại biểu, các quy định này cũng cần phải thiết kế phù hợp, chặt chẽ ngay từ trong luật, nhằm nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường, phòng ngừa rủi ro lan truyền và củng cố niềm tin của nhà đầu tư đối với thị trường hàng hóa phái sinh.
Kiều Liên
