LTS: Thời gian qua, sự bùng nổ của video ngắn, có nội dung độc hại, được cá nhân hóa và các sản phẩm do AI tạo ra khiến việc lướt mạng xã hội trở thành con dao hai lưỡi, với hệ lụy khó lường. Liên tục xuất hiện người trẻ gặp các vấn đề sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, phải nhập viện điều trị khi sa đà vào những “cạm bẫy” từ các video ngắn này.
Tuyến bài “Cảnh báo gia tăng tình trạng người trẻ nghiện video ngắn, AI trên mạng xã hội” của Người Đưa Tin sẽ ghi nhận ý kiến bình luận, phân tích của các cơ quan quản lý, chuyên gia an ninh mạng, chuyên gia tâm lý, bác sĩ, thầy cô giáo vv...để đưa ra các cảnh báo cùng giải pháp hướng tới việc giúp người dùng mạng xã hội, các bậc phụ huynh, đặc biệt là giới trẻ nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường từ đó có lựa chọn đúng đắn trong việc sử dụng công nghệ, mạng xã hội tỉnh táo, an toàn, có trách nhiệm trong thời đại số.
Liên quan đến vấn đề này, PV Người Đưa Tin đã có cuộc trao đổi với Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga trong một lần phát biểu trên nghị trường. (Ảnh: Media Quốc hội).
Vấn đề rất đáng suy ngẫm
NĐT: Thưa bà, rất nhiều video ngắn trên các nền tảng TikTok, Reels của Facebook và YouTube Shorts thu hút đông đảo người dùng Việt Nam. Thực tế, cơ chế tiêu thụ những video có nội dung nhảm nhí, xấu độc đang tạo ra những hệ lụy đáng ngại, nhất là với trẻ em. Ý kiến của bà thế nào?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cho rằng trước tiên chúng ta phải nhìn nhận vấn đề một cách công bằng. Những video ngắn tự thân nó không phải là xấu. Đây thực chất là một phương thức truyền tải thông tin rất phù hợp với môi trường số và nếu như được sử dụng đúng thì có rất nhiều nội dung giáo dục, khoa học, văn hóa, kỹ năng sống hữu ích từ những video này.
Nhưng điều đáng lo là cơ chế tiêu thụ nội dung ngắn hiện nay đang hình thành một thói quen tiếp nhận thông tin rất khác, đặc biệt là ở trẻ em, đấy là việc xem thật nhanh, lướt thật nhanh và liên tục chuyển từ kích thích này sang kích thích khác. Nó cũng được thuật toán tự động đưa đến những nội dung tương tự.
Tôi thấy rằng, trong một số nghiên cứu quốc tế gần đây cũng cho thấy việc sử dụng video ngắn ở mức độ cao hoặc có tính lệ thuộc thì có mối liên hệ giữa những vấn đề về sự chú ý với khả năng kiểm soát hành vi và sức khỏe tinh thần của trẻ em. Tôi rất chú ý đến một phân tích tổng hợp của nước ngoài được công bố vào năm 2025 dựa trên khoảng 71 nghiên cứu với hơn 98 nghìn người tham gia, người ta đã ghi nhận được mức sử dụng video ngắn cao hơn có liên hệ với kết quả kém hơn về nhận thức, trong đó, rất đáng chú ý là sự chú ý và khả năng kiểm soát ức chế.
Tuy nhiên, chúng ta cũng phải nói rất thận trọng rằng phần lớn các nghiên cứu hiện nay mới chỉ ra các mối liên hệ chứ chưa đủ để kết luận một cách đơn giản rằng cứ xem clip ngắn là nguyên nhân trực tiếp gây ra những vấn đề đó.
NĐT: Không chỉ là video ngắn độc hại, có nhiều livestream gần đây thu hút đến hàng triệu lượt xem nhưng chỉ là những công kích cá nhân hoặc chuyện đời tư phơi bày trần trụi với sức lan truyền chóng mặt. Bà nghĩ sao về vấn đề đáng báo động này, nhất là khi trẻ em hoàn toàn có thể tiếp cận với các kênh khác nhau?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Với trẻ em, tôi quan tâm không chỉ là câu hỏi mỗi ngày các em xem màn hình bao nhiêu giờ mà một câu hỏi quan trọng hơn là trong những giờ ấy thì não bộ và tâm hồn của trẻ đang được nuôi dưỡng bằng cái gì, có nghĩa là nội dung của những video ngắn.
Nếu như hàng giờ mỗi ngày của một đứa trẻ được lấp đầy bằng những nội dung giật gân, khoe tiền, khoe thân, nói tục, công kích nhau, những trò đùa nhảm nhí hay những thử thách nguy hiểm, những câu chuyện đời tư đầy thị phi thì điều đáng lo không chỉ là trẻ mất thời gian một cách vô bổ mà nguy hiểm hơn là những nội dung được lặp đi lặp lại này có thể dần dần tác động rất xấu tới nhận thức của trẻ. Trẻ cũng không thể phân biệt được cái gì là bình thường, cái gì là đáng ngưỡng mộ và đâu là những giá trị cần theo đuổi. Chính điều đấy mới là nguy hại nhất.
Đặc biệt tôi thấy gần đây có những livestream hoặc những nhân vật trên mạng xã hội thu hút lượng lớn người xem bằng những câu chuyện đời tư, tranh cãi công kích lẫn nhau. Tôi nghĩ đây là một điều rất đáng suy ngẫm. Bởi vì chúng ta đang sống trong môi trường mà sự chú ý của con người đã trở thành một loại tài nguyên có giá trị kinh tế.
Chưa khi nào mà việc chú ý của người khác về một vấn đề nào đó lại trở thành tài nguyên có giá trị kinh tế như thời buổi công nghệ số bây giờ. Nhiều lượt xem thì có thể mang lại quảng cáo, người theo dõi, khả năng bán hàng, sức ảnh hưởng và cuối cùng sẽ quy đổi thành lợi ích vật chất. Có nghĩa là càng nhiều người theo dõi thì càng thu về nhiều lợi ích vật chất. Khi đó sẽ rất dễ xuất hiện một nghịch lý là những nội dung càng cực đoan càng gây sốc, càng tò mò và càng đánh vào những vấn đề về đời tư, xung đột thì đôi khi lại càng dễ lan truyền.
Những hiện tượng livestream thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí là vài triệu người xem cùng một lúc không phải mới xuất hiện. Báo chí cũng đã từng nhiều lần đưa ra cảnh báo về tác động xã hội của những livestream mang tính công kích trong đó đặc biệt đặt vấn đề về ảnh hưởng của hành vi người lớn đối với trẻ em.
Cho nên tôi cho rằng, điều chúng ta cần bàn ở đây hôm nay không phải là về một cá nhân cụ thể. Bởi một cá nhân có thể xuất hiện hôm nay rồi ngày mai sẽ không còn xuất hiện nữa. Nhưng điều đáng quan tâm hơn cả chính là cơ chế nào khiến những nội dung như vậy lại có thể thu hút và khuếch đại tới hàng triệu người.
Lo ngại nhất là sự thay đổi hệ giá trị một cách âm thầm
NĐT: Vâng, xin bà phân tích rõ hơn về cơ chế này và mức độ nguy hại của nó với trẻ em khi chưa đủ trưởng thành để nhận thức được vấn đề đúng – sai rõ ràng?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi thấy ở đây có ít nhất 3 chủ thể: Người sản xuất nội dung, nền tảng phân phối nội dung và người sử dụng.
Nếu người sản xuất mà phát hiện rằng, nói chuyện tử tế được vài nghìn lượt xem nhưng một cuộc cãi vã thu hút hàng triệu lượt xem; nền tảng tiếp tục đề xuất nội dung vì thấy người dùng dừng lại xem lâu; và chính chúng ta tiếp tục tò mò để xem, bình luận, chia sẻ thì cả 3 chủ thể này tạo thành vòng tuần hoàn nuôi dưỡng những livestream bẩn, nội dung xấu độc hại.
Trẻ em sử dụng mạng xã hội cần có sự quản lý của phụ huynh hoặc người giám hộ. Ảnh: chụp màn hình./ Theo báo Thanh niên.
Vì vậy tôi rất muốn nhấn mạnh rằng, mỗi lượt xem có thể ví là một lá phiếu trên không gian số. Chúng ta xem cái gì thì thuật toán sẽ hiểu rằng chúng ta muốn cái đó; xã hội chú ý đến cái gì thì thị trường nội dung sẽ tiếp tục sản xuất cái đó. Cho nên, khi trẻ em tiếp xúc nhiều với những nội dung xấu độc, điều tôi lo ngại nhất là sự thay đổi hệ giá trị một cách âm thầm. Nghĩa là chúng ta không nhìn thấy một cách ngay lập tức và nó cũng không lộ diện để có thể nhận ra sớm.
Một đứa trẻ có thể hiểu rằng nói tục là không hay nếu cha mẹ dạy như vậy. Nhưng nếu mỗi ngày trẻ con nhìn thấy người lớn nói tục, gây gổ, khoe của hoặc thản nhiên xúc phạm người khác, những việc đó lại có hàng triệu người theo dõi, thậm chí người ta kiếm được rất nhiều tiền và trở thành người nổi tiếng thì đứa trẻ ấy sẽ nhận được một thông điệp khác từ đời sống chứ không phải là từ những lời bố mẹ dạy.
Thông điệp ở đây là gì? - là muốn được chú ý thì phải gây sốc, muốn được nổi tiếng thì không nhất thiết phải có tri thức, có tài năng hay phải lao động bền bỉ. Tôi cho rằng đây mới là điều đáng lo nhất với thế hệ trẻ. Bởi lẽ, trẻ em đang trong quá trình hình thành nhân cách và khả năng phân biệt giữa việc được nhiều người chú ý và người có giá trị thì chưa hoàn thiện như người trưởng thành. Chúng ta có thể phân biệt được một cách rõ ràng nhưng các em thì không. Và tôi cũng đặc biệt lo khi mà thước đo của giá trị bị giản lược thành lượt xem, lượt thích và số người theo dõi ở trên mạng.
Ví dụ một nhà khoa học dành ra hàng chục năm nghiên cứu nhưng rất ít người biết đến, một giáo viên tận tụy cả đời không chắc có được 1000 người theo dõi, trong khi một câu nói gây sốc lại có thể đạt được hàng triệu lượt xem chỉ sau một đêm và lan truyền với tốc độ chóng mặt. Nếu trẻ em không được định hướng thì sẽ rất dễ hình thành một quan niệm sai lệch về thành công.
Không gian mạng có thể là ảo nhưng việc thực thi pháp luật trên không gian mạng là thật
NĐT: Chúng ta có thể nhìn thấy tác hại, mặt trái của những livestream bẩn, những video ngắn mang nội dung xấu độc, vậy thì cần phải làm gì để hạn chế tình trạng này, thưa bà?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cho rằng, không thể giải quyết bằng một biện pháp duy nhất và càng không thể chỉ bằng việc cấm trẻ sử dụng internet đúng theo tính chất "không quản được thì cấm".
Pháp luật của chúng ta thực tế đã tiến thêm một bước là Nghị định 147/2024/NĐ-CP của Chính phủ về Quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng đã có quy định đối với người dùng mạng xã hội là trẻ em dưới 16 tuổi thì cha mẹ hoặc người giám hộ theo pháp luật dân sự của trẻ em đăng ký tài khoản bằng thông tin của cha mẹ hoặc người giám hộ theo pháp luật dân sự của trẻ em và có trách nhiệm giám sát, quản lý nội dung mà trẻ truy cập, đăng tải và chia sẻ thông tin trên mạng xã hội. Nghị định này cũng đã đặt ra trách nhiệm đối với nền tảng trong việc xử lý nội dung vi phạm và quản lý tài khoản (điểm đ, Khoản 3, Điều 23. Cung cấp thông tin xuyên biên giới).
Tuy nhiên theo tôi việc chúng ta bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể chỉ dừng ở quản lý tài khoản mà cần tiến tới quản trị cả một hệ sinh thái nội dung mà trẻ có thể tiếp cận được theo các hướng.
Thứ nhất, phải tiếp tục hoàn thiện trách nhiệm của các nền tảng. Những thuật toán không thể chỉ tối ưu cho thời gian người dùng ở lại trên nền tảng mà bỏ qua trách nhiệm xã hội. Đặc biệt, với người dùng trẻ em, những nội dung vi phạm pháp luật trên các nền tảng phải được xử lý thật nhanh, những tài khoản liên tục tạo nội dung độc hại thì chắc chắn cần phải có chế tài xử lý tương xứng chứ không thể bỏ qua được.
Thứ hai, phải nâng trách nhiệm của người làm các nội dung trên mạng xã hội. Những người có sức ảnh hưởng càng lớn thì trách nhiệm xã hội của họ càng phải lớn. Chúng ta không thể quan niệm rằng tài khoản của tôi, tôi muốn nói gì thì nói. Không gian mạng là không gian công cộng, quyền tự do biểu đạt thì phải luôn đi cùng với nghĩa vụ tôn trọng pháp luật, danh dự, nhân phẩm và quyền của người khác. Không gian mạng có thể là ảo nhưng việc thực thi pháp luật trên không gian mạng phải là thật.
Thứ ba, tôi cho rằng gia đình vẫn là bộ lọc quan trọng nhất. Tuy nhiên, tôi không ủng hộ việc chúng ta quản lý trẻ em chỉ bằng giải pháp rất đơn giản là tịch thu điện thoại hay cấm đoán không được sử dụng mạng xã hội, internet. Bởi vì, cấm trẻ em cách ly ra khỏi mạng internet là điều không tưởng trong một xã hội số bây giờ, đặc biệt trẻ em cũng rất cần tiếp cận công nghệ phục vụ quá trình học tập, giao lưu, giải trí của mình.
Không cấm một cách cực đoan thì cha mẹ rất cần phải biết con mình đang xem gì và cùng con trao đổi vì sao một nội dung rất hấp dẫn nhưng không có giá trị. Thậm chí cha mẹ còn phải dạy trẻ biết kiểm chứng thông tin, biết thoát khỏi nội dung độc hại và tự đặt giới hạn thời gian đối với mạng xã hội.
Thứ tư, nhà trường cũng có vai trò vô cùng quan trọng. Nhà trường cần xác định năng lực số và văn hóa số là một phần của giáo dục công dân trong thời đại số. Chúng ta đã rất chú trọng đến việc dạy trẻ kỹ năng sống như việc qua đường an toàn, tham gia giao thông an toàn thì cũng phải dạy trẻ cách qua đường an toàn trên không gian mạng.
Cuối cùng, tôi cho rằng, bản thân người lớn cũng thật sự phải thay đổi. Bởi vì chúng ta không thể một mặt yêu cầu trẻ đừng xem nội dung nhảm, nhưng mặt khác chính mình lại say mê những cuộc khẩu chiến, chia sẻ tin đồn, bình luận xúc phạm người khác trên không gian mạng. Tôi để ý có những livestream rất nhảm nhí nhưng lượng tương tác cùng người xem rất đông và phần lớn trong số đấy là người lớn.
Cho nên, trẻ em không chỉ học từ những điều người lớn dạy mà còn học rất nhiều từ những điều người lớn làm. Khi cha mẹ say mê những nội dung nhảm nhí trên mạng xã hội thì không thể giáo dục con phải bỏ qua những nội dung nhảm nhí.
Tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta phải nhìn môi trường số giống như môi trường sống thực chứ không phải một môi trường ảo nữa.
Chúng ta quan tâm đến trẻ em theo hướng là thực phẩm con em mình ăn có an toàn không, nước uống có sạch không, không khí con em mình hít thở có ô nhiễm không. Nhưng có một thứ mà trẻ đang tiêu thụ rất nhiều mỗi ngày không khác gì cơm ăn nước uống, đó chính là thông tin, thì tôi nghĩ chúng ta lại chưa quan tâm tương xứng đến chất lượng của nó, có nghĩa là vẫn thả nổi cho con em mình.
Vì vậy, bảo vệ trẻ em trong thời đại số không có nghĩa là chúng ta dựng một bức tường ngăn các em với internet. Tôi nhắc lại đó là điều không tưởng. Việc cần làm ở đây là tạo cho trẻ một "hệ miễn dịch" khỏe mạnh trên không gian số, đồng thời buộc những người kinh doanh và hoạt động trong môi trường số phải có trách nhiệm hơn với việc của mình.
Rộng hơn nữa là chúng ta phải xây dựng được một môi trường mà những nội dung tử tế có cơ hội được lan tỏa, những tri thức được tôn trọng và tài năng thực sự được ghi nhận. Còn những nội dung phản cảm hay xúc phạm người khác, bất chấp mọi chuẩn mực thì sẽ không thể trở thành con đường dễ dàng để đổi lấy sự nổi tiếng và đổi lấy lợi ích về kinh tế.
Câu chuyện cuối cùng không chỉ là việc trẻ em hôm nay đang xem cái gì trên điện thoại, máy tính mà xa hơn là những gì các em đang xem mỗi ngày hôm nay đang và sẽ góp phần tạo nên một thế hệ công dân như thế nào trong tương lai. Thế nên những gì các em tiếp xúc là vô bổ, nhảm nhí thì không thể tạo được một thế hệ công dân nghiêm túc và có trách nhiệm trong tương lai.
NĐT: Trân trọng cảm ơn bà!
Dương Thu
