Từ lễ hiến sinh đến những chiếc đầu trâu trên mái nhà rông
Bước vào nhà rông của người Tà Rẻ ở thôn Xốp Dùi, điều gây chú ý không phải kiến trúc cao vút đặc trưng của vùng Trường Sơn mà là chiếc đầu trâu cùng bộ xương được treo lặng lẽ trên mái. Giữa không gian tĩnh mịch, đó là dấu tích còn sót lại của một phong tục đã theo người Tà Rẻ qua nhiều thế hệ.
Ngôi làng của người Tà Rẻ ở xã Xốp (tỉnh Quảng Ngãi).
Theo chân anh A Gụe, Bí thư Chi bộ thôn Xốp Dùi, chúng tôi tìm đến nhà rông vào một buổi chiều khi khói bếp bắt đầu lan khắp bản làng.
Nhà rông cũ từng chứng kiến biết bao mùa lễ hội nay đã nhường chỗ cho nhà sinh hoạt cộng đồng. Phía sau, nhà rông mới được dựng lên vẫn giữ nguyên kiến trúc truyền thống nhưng giản dị hơn trước.
Khác với ký ức của nhiều người từng đặt chân đến nơi đây, bên trong nhà rông giờ chỉ còn lại một chiếc đầu trâu được treo trên cao. "Khi dựng lại nhà rông, già làng đã làm lễ xin phép Yàng (thần linh), đưa phần lớn đầu trâu cũ vào rừng, trả về với núi. Đầu trâu này là của một gia đình cúng cách đây vài năm, giữ lại như một dấu tích", anh A Gụe giải thích.
Bên trong nhà rông giờ chỉ còn lại một chiếc đầu trâu được treo trên cao.
Theo lời kể của người dân, trước đây mỗi lần tổ chức lễ cúng trâu, cả làng đều tập trung trước sân nhà rông. Một cây nêu lớn được dựng lên, con trâu trở thành lễ vật dâng lên Yàng.
Trước khi nghi lễ bắt đầu, già làng vào nhà rông khấn xin thần linh. Khi nghi thức được chấp thuận, con trâu được xát muối, vẩy nước thiêng bằng lá lồ ô trước khi hiến sinh trong tiếng cồng chiêng vang vọng khắp núi rừng.
Người Tà Rẻ không tổ chức lễ cúng trâu theo thời gian cố định. Có năm không diễn ra, nhưng cũng có năm làng tổ chức nhiều lễ. Mỗi lần cúng đều được xem là sự kiện lớn của cộng đồng. Sau nghi lễ, đầu trâu được giữ lại và treo trên mái hoặc vách nhà rông.
Đối với người Tà Rẻ, đó không chỉ là phần còn lại của lễ hiến sinh mà còn là biểu tượng của sự sung túc. Có thời điểm, nhà rông Xốp Dùi treo hàng chục đầu trâu lớn nhỏ.
Ngày nay, tục treo đầu trâu không còn phổ biến.
Mỗi chiếc đầu đều gắn với một gia đình, một dòng họ. Gia đình nào có nhiều đầu trâu hơn, cặp sừng lớn hơn thường được xem là có điều kiện và có uy tín trong làng. Từ quan niệm ấy cũng hình thành một phong tục khá đặc biệt là tặng đầu trâu.
Sau lễ cúng, gia chủ có thể mang đầu trâu tặng cho người khác trong làng. Tuy nhiên, người được nhận phải đứng ra tổ chức lễ cúng trâu vào năm sau để đãi cả làng. Vì vậy, không phải ai cũng sẵn sàng nhận món quà này.
Ngày nay, tục tặng đầu trâu và quan niệm thể hiện sự giàu có qua số lượng đầu trâu không còn phổ biến, nhưng việc treo đầu trâu tại nhà rông vẫn được gìn giữ như một biểu tượng văn hóa của cộng đồng.
Giữ lại phong tục, bỏ đi những hủ tục
Không chỉ người Tà Rẻ, tục treo đầu trâu cũng xuất hiện trong đời sống của một số cộng đồng dân tộc lân cận.
Mặc dù không còn phổ biến nhưng việc treo đầu trâu tại nhà rông vẫn được gìn giữ như một biểu tượng văn hóa của cộng đồng.
Đối với người Triêng ở vùng biên giới, đầu trâu thường được treo trước nhà với quan niệm xua đuổi điều xấu và cầu mong may mắn. Mỗi khi dựng nhà, cưới hỏi hoặc gặp những sự kiện quan trọng trong gia đình, họ đều tổ chức lễ cúng trâu để tạ ơn hoặc cầu xin Yàng.
Theo tục xưa, trước và sau lễ cúng, gia chủ bước vào thời gian kiêng kỵ kéo dài 10 ngày. Trong khoảng thời gian này, họ không cho người khác mượn tiền, mượn gạo và cũng không mang tiền đi mua sắm vì tin rằng nếu "xuất của" thì tài lộc sẽ theo đó mà mất đi.
Ngôi làng của người Tà Rẻ ở xã Xốp.
Cùng với sự phát triển của đời sống, nhiều hủ tục từng tồn tại trong cộng đồng đã dần được xóa bỏ. Những câu chuyện như phụ nữ sinh con trong rừng hay các nghi lễ cực đoan khi xảy ra dịch bệnh giờ chỉ còn trong ký ức của các già làng.
Tuy nhiên, nhà rông vẫn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng và tục treo đầu trâu vẫn được người dân gìn giữ.
Làng Xốp Dùi từng được biết đến như một làng kháng chiến kiên cường, là nguyên mẫu của làng Xô Man trong truyện ngắn Rừng Xà Nu của nhà văn Nguyên Ngọc. Nhiều năm trôi qua, nay làng đã hoàn toàn thay da đổi thịt, sức sống tuôn tràn trên mảnh đất màu mỡ, giàu tiềm năng.
Tên gọi Xốp Dùi đã có từ rất lâu. Theo các cụ cao niên trong làng, Xốp Dùi mang ý nghĩa bản địa, có thể hiểu đơn giản là “làng ở gò đất nhô cao”. Ngôi làng là thành trì được hình thành sớm nhất ở Tây Nguyên trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
