Tổng thống Donald Trump vừa bất ngờ đề cập đến thỏa thuận khoáng sản Mỹ đã ký với Ukraine, khẳng định đất nước ông có thể tiếp cận tài nguyên đất hiếm của quốc gia Đông Âu "bất cứ lúc nào" và "lấy gần như bất cứ thứ gì chúng ta muốn".
Trong một cuộc phỏng vấn với chương trình Real America’s Voice phát sóng ngày 31/7, ông Trump mô tả thỏa thuận song phương này là rất có lợi cho Mỹ và ước tính giá trị tiềm năng có thể vượt 300 tỷ USD.
"Ukraine rất giàu có, có đất đai rất màu mỡ về khoáng sản đất hiếm. Và chúng ta đã ký một hợp đồng liên quan đến đất hiếm", ông Trump tuyên bố. "Chúng ta có thể vào đó bất cứ lúc nào chúng ta muốn để lấy gần như bất cứ thứ gì chúng ta muốn. Đó là một thỏa thuận khá tốt".
Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: RBC Ukraine
Thỏa thuận được ký kết vào cuối tháng 4 năm ngoái tại Washington, diễn ra sau nhiều tháng đàm phán khó khăn và cuộc tranh luận gay gắt tại Phòng Bầu dục của Nhà Trắng giữa Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và ông Trump.
Theo thỏa thuận, Kiev và Washington sẽ thành lập một quỹ đầu tư, gọi là Quỹ Đầu tư Tái thiết Mỹ-Ukraine.
Quỹ này được cấu trúc theo mô hình chia sẻ doanh thu 50/50, do Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (DFC) và Cơ quan Hỗ trợ Đối tác Công-Tư thuộc Bộ Kinh tế Ukraine cùng quản lý.
Doanh thu của quỹ đến từ tiền bản quyền, phí cấp phép và thỏa thuận chia sẻ sản xuất liên quan đến khai thác các khoáng sản quan trọng, đất hiếm, cũng như dầu khí.
Theo phân tích từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), thỏa thuận này thuận lợi hơn cho Ukraine so với các phiên bản trước đó.
Ukraine giữ toàn quyền sở hữu đối với tài nguyên thiên nhiên và cơ sở hạ tầng, bao gồm quyết định khai thác cái gì.
Các dự án hiện tại – như các nhà sản xuất dầu khí lớn nhất Ukraine là Naftogaz và Ukrnafta – không phải đóng góp vào quỹ và vẫn hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của Ukraine. Quỹ chỉ nhận 50% doanh thu từ các dự án khoáng sản, dầu khí mới.
Thỏa thuận cũng tính mọi hỗ trợ quân sự Mỹ trong tương lai (đạn dược, vũ khí, đào tạo) là đóng góp vốn, đồng thời Ukraine không phải hoàn trả viện trợ quân sự trước đây.
Điều này trái với tuyên bố trước đây của ông Trump về việc Ukraine cần hoàn trả hơn 300 tỷ USD viện trợ. Thỏa thuận cũng không bắt buộc Ukraine phải hoàn trả nợ. Tất cả doanh thu từ quỹ phải được tái đầu tư hoàn toàn trong lãnh thổ Ukraine để hỗ trợ tái thiết.
Theo ước tính ban đầu của quan chức Ukraine, quỹ chưa thể tạo ra lợi nhuận thanh khoản trong ít nhất một thập kỷ.
Chạy đua với thời gian đưa LNG Nga ra khỏi Bắc CựcĐỌC NGAYVề quyền tiếp cận, thỏa thuận không trao cho Mỹ quyền sở hữu hàng tỷ USD khoáng sản Ukraine như một khoản bồi thường viện trợ quân sự, như ông Trump yêu cầu ban đầu.
Mặc dù vậy, nó có điều khoản cho phép các đối tác Mỹ đàm phán quyền mua (offtake) tài nguyên khoáng sản tương lai với các điều khoản thương mại dựa trên thị trường.
Mỗi cơ quan Ukraine cấp phép khai thác tài nguyên liên quan phải đưa vào điều khoản cho phép đối tác Mỹ (hoặc bên được chỉ định) đàm phán quyền mua theo điều kiện thương mại.
Thỏa thuận khẳng định sự liên kết chiến lược dài hạn giữa Mỹ và Ukraine, hỗ trợ an ninh, thịnh vượng, tái thiết và hội nhập kinh tế toàn cầu của Ukraine.
Nó cũng có lập trường cứng rắn hơn với Nga, quy định rằng không quốc gia, công ty hay cá nhân nào có liên quan đến chiến dịch quân sự của Moscow được hưởng lợi từ sự tái thiết Ukraine.
Tuy nhiên, hiệu quả của thỏa thuận phụ thuộc lớn vào hòa bình lâu dài và điều kiện đầu tư ổn định.
Nhiều khu vực giàu tài nguyên nằm ở miền Đông Ukraine, nơi phần nhiều đang nằm dưới sự kiểm soát của các lực lượng Nga. Ví dụ, 2 trong số 4 mỏ lithium của Ukraine nằm ở đó.
Phát triển mỏ thường mất khoảng 18 năm và cần đầu tư 500 triệu USD đến 1 tỷ USD, nên cần sự ổn định chính trị và kinh tế dài hạn.
Minh Đức (Theo Kyiv Post, CSIS)
