Nông dân tại Thái Nguyên bên ruộng trồng giống ngô chuyển gen - Ảnh: Croplife Việt Nam
Hiệu quả rõ nét nhưng còn nhiều rào cản
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu bảo đảm an ninh lương thực gia tăng, công nghệ sinh học (CNSH), đặc biệt là công nghệ biến đổi gen (BĐG) và chỉnh sửa gen (GE), đang mở ra hướng phát triển mới cho nông nghiệp.
Theo TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NN&MT), năm 2024, diện tích cây trồng CNSH toàn cầu đạt khoảng 287 triệu ha.
Đáng chú ý, đại diện Viện PG Economics (Vương quốc Anh), TS. Graham Brookes cho biết, giai đoạn 1996-2024, cây trồng BĐG đã bổ sung khoảng 1.345 triệu tấn nông sản, giúp tăng thu nhập cho nông hộ toàn cầu 384,9 tỷ USD, đồng thời góp phần giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và hạn chế khoảng 25,5 triệu ha đất tự nhiên phải chuyển đổi thành đất canh tác.
Tại Việt Nam, sau 10 năm đưa ngô BĐG vào sản xuất thương mại, tỷ lệ diện tích loại cây trồng này tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025. Theo TS. Phùng Danh Huân, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, giai đoạn 2016-2025, năng suất ngô BĐG cao hơn 15,2-30% so với giống truyền thống, mang lại lợi nhuận bổ sung 4,34-7,34 triệu đồng/ha. Tổng lợi ích kinh tế lũy kế ước đạt 319,4-540,5 triệu USD.
Dù hiệu quả đã được chứng minh, việc phát triển cây trồng CNSH tại Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt khi các công nghệ mới như chỉnh sửa gen đặt ra yêu cầu quản lý khác biệt.
Bà Đào Thu Vinh, Giám đốc CropLife tại Việt Nam, cho biết doanh nghiệp gặp lúng túng với quy trình tự công bố sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai. Sau khi gửi hồ sơ đến Bộ NN&MT, doanh nghiệp không nhận được văn bản xác nhận hoàn thành thủ tục, gây khó khăn khi đăng ký công nhận giống tại cơ quan chuyên ngành.
TS. Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam thông tin, quy trình đánh giá, khảo nghiệm an toàn sinh học và an toàn thực phẩm kéo dài đã làm tăng chi phí, thời gian thương mại hóa. Trong khi đó, một số hướng dẫn chưa đủ cụ thể khiến doanh nghiệp, nhà khoa học mất nhiều thời gian hoàn thiện hồ sơ.
Ở góc độ chuyên môn, TS. Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật), cho rằng phương pháp đánh giá tính khác biệt (DUS) hiện hành có thể chưa phù hợp với cây trồng chỉnh sửa gen, bởi một giống chỉ được chỉnh sửa một tính trạng nhưng vẫn giữ nguyên phần lớn nền di truyền ban đầu. Do đó, cần nghiên cứu phương pháp khảo nghiệm phù hợp với đặc điểm công nghệ mới.
Một điểm nghẽn khác là năng lực nghiên cứu trong nước còn hạn chế. GS.TS. Lê Huy Hàm, nguyên Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp, cho biết dù Việt Nam nghiên cứu cây trồng BĐG từ những năm 2000, đến nay chưa có giống BĐG do các đơn vị trong nước tự nghiên cứu được thương mại hóa. Chi phí nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện một sự kiện BĐG ước khoảng 136 triệu USD, kéo dài 13 năm, vượt quá khả năng của phần lớn viện nghiên cứu trong nước.
Hoàn thiện cơ chế hậu kiểm, thúc đẩy thương mại hóaTrước những vướng mắc trên, yêu cầu đặt ra là hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng quản lý dựa trên bản chất khoa học và mức độ rủi ro của từng công nghệ, vừa đơn giản hóa thủ tục, vừa bảo đảm an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường.
ThS. Tạ Thị Kiều Anh, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ NN&MT), cho biết Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý phân biệt sinh vật BĐG với sinh vật chỉnh sửa gen.
Theo đó, sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa vật liệu di truyền ngoại lai được áp dụng cơ chế tự xác định và gửi thông báo tới Bộ NN&MT, thay vì thực hiện quy trình cấp phép an toàn sinh học như sinh vật BĐG. Thời gian cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng cây trồng BĐG làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi cũng giảm từ 90 ngày xuống còn 45 ngày làm việc.
Về việc doanh nghiệp không nhận được văn bản xác nhận sau tự công bố, ThS. Tạ Thị Kiều Anh giải thích cơ chế hậu kiểm không yêu cầu cấp công văn xác nhận riêng. Doanh nghiệp có thể gửi bản sao hồ sơ tự công bố tới các đơn vị liên quan để phối hợp trao đổi thông tin, phục vụ đăng ký giống.
Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực tế, cần có hướng dẫn cụ thể và sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý.
TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, cho rằng cơ chế hậu kiểm trao quyền chủ động lớn hơn cho doanh nghiệp nhưng cũng đòi hỏi trách nhiệm tự đánh giá cao hơn. Vì vậy, cơ quan quản lý chuyên ngành trồng trọt cần sớm hướng dẫn cụ thể về tiếp nhận, khảo nghiệm và công nhận lưu hành giống chỉnh sửa gen, tránh tình trạng thủ tục thiếu liên thông.
Ở góc độ khoa học và công nghệ, TS. Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ (Bộ KH&CN), cho biết các cơ chế mới đang hướng tới chấp nhận rủi ro có điều kiện, triển khai thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) và mở rộng cơ chế giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước cho doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu.
Theo ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NN&MT), việc hoàn thiện hành lang pháp lý cần dựa trên bằng chứng khoa học khách quan, phân biệt rõ công nghệ chỉnh sửa gen và chuyển gen, tạo môi trường minh bạch cho nghiên cứu, ứng dụng.
Cùng với cải cách thể chế, Việt Nam cần tăng đầu tư nghiên cứu, đa dạng hóa các tính trạng có giá trị như kháng sâu, chịu hạn và mở rộng ứng dụng sang nhiều loại cây trồng. TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA, cũng nhấn mạnh vai trò của truyền thông khoa học trong tạo sự đồng thuận xã hội.
Thực tế cho thấy, phát triển cây trồng CNSH không chỉ là câu chuyện tiếp nhận công nghệ mà còn là bài toán về thể chế, năng lực nghiên cứu và tổ chức thị trường. Tháo gỡ điểm nghẽn thủ tục, hoàn thiện cơ chế hậu kiểm, đổi mới phương pháp khảo nghiệm và tăng cường đầu tư nghiên cứu trong nước sẽ quyết định khả năng đưa thành tựu khoa học vào sản xuất, góp phần nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của nông nghiệp Việt Nam.
Đỗ Hương
