Hạn chế trừng phạt với người chưa thành niên (NCTT)
Ngày 24/3, Hội Luật gia Việt Nam phối hợp với Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) tổ chức tập huấn "Những nội dung cốt lõi của Luật Tư pháp người chưa thành niên". Hoạt động nằm trong khuôn khổ Chương trình "Tăng cường pháp luật và tư pháp tại Việt Nam giai đoạn II" (EU JULE II) do Liên minh châu Âu tài trợ, UNDP và UNICEF triển khai cùng Bộ Tư pháp và các cơ quan liên quan. Lớp tập huấn có sự tham gia của đại diện Hội luật gia nhiều tỉnh/thành, cùng các Trung tâm Tư vấn pháp luật thuộc Hội Luật gia Việt Nam.
Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam nhấn mạnh, đây là hoạt động thiết thực nhằm nâng cao năng lực cho đội ngũ luật gia trong bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền của NCTT trong hoạt động tư pháp. Ông khẳng định, Đảng và Nhà nước luôn đặt con người ở vị trí trung tâm của mọi chính sách phát triển; trong đó, bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài.
Ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam phát biểu tại lớp tập huấn.
Tinh thần này được thể chế hóa trong Hiến pháp năm 2013, Luật Trẻ em năm 2016 và đặc biệt là Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Việc Quốc hội thông qua đạo luật này được đánh giá là bước tiến quan trọng, thể hiện rõ quan điểm lấy lợi ích tốt nhất của NCTT làm trung tâm, tăng cường các biện pháp xử lý chuyển hướng, hạn chế trừng phạt và bảo đảm thủ tục tố tụng phù hợp với đặc điểm tâm lý, độ tuổi.
Việt Nam cũng là quốc gia tiên phong trong khu vực khi sớm phê chuẩn Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em và tích cực nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế. Theo ông Nguyễn Khánh Ngọc, các chương trình hợp tác quốc tế như EU JULE II có ý nghĩa quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ pháp luật.
Lớp tập huấn có sự tham gia của địa diện Hội luật gia nhiều tỉnh/thành, cùng các Trung tâm Tư vấn pháp luật thuộc Hội Luật gia Việt Nam.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy tình hình vi phạm pháp luật trong lứa tuổi NCTT vẫn còn diễn biến phức tạp, trong khi khả năng tiếp cận các dịch vụ pháp lý thân thiện ở một số địa phương còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực đội ngũ và tăng cường phối hợp liên ngành nhằm bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của NCTT.
Với hơn 100.000 hội viên, Hội Luật gia Việt Nam xác định bảo vệ quyền trẻ em không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm chính trị - xã hội. Thời gian qua, các Trung tâm tư vấn pháp luật của Hội đã tích cực cung cấp dịch vụ tư vấn, trợ giúp pháp lý, góp phần bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người dân, trong đó có NCTT và các nhóm yếu thế.
Từ thực tiễn đó, Hội đề ra các định hướng trọng tâm: tham gia hoàn thiện chính sách pháp luật về quyền trẻ em; đẩy mạnh phổ biến, giáo dục pháp luật; nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý; đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế, nâng cao năng lực đội ngũ luật gia theo hướng chuyên sâu, thân thiện với NCTT.
Nâng cao năng lực để luật đi vào thực tiễn
Tại hội nghị, đại diện UNICEF tại Việt Nam, bà Nguyễn Thanh Trúc đánh giá Luật Tư pháp người chưa thành niên là dấu mốc quan trọng, thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong thúc đẩy quyền trẻ em. Theo bà, luật có nhiều điểm tiến bộ nổi bật.
Cụ thể, luật mở rộng phạm vi áp dụng đối với toàn bộ người dưới 18 tuổi trong hệ thống tư pháp hình sự; ghi nhận đầy đủ các nguyên tắc tư pháp thân thiện, đặc biệt là xử lý chuyển hướng nhằm tạo cơ hội phục hồi cho NCTT trong môi trường cộng đồng.
Bà Nguyễn Thanh Trúc (Chuyên gia Bảo vệ trẻ em, UNICEF tại Việt Nam) phát biểu tại lớp tập huấn.
Luật cũng lần đầu thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành thông qua Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên; mở rộng trợ giúp pháp lý và bảo đảm sự tham gia sớm của luật sư; đồng thời ghi nhận vai trò của công tác xã hội trong tố tụng hình sự.
Bên cạnh đó, đạo luật quy định các thủ tục tố tụng thân thiện; giảm mức phạt tù tối đa; tăng cường các biện pháp phục hồi, tái hòa nhập cộng đồng; đồng thời bảo đảm điều kiện giam giữ phù hợp. Đáng chú ý, luật đã quy định rõ việc bố trí ngân sách nhà nước cho công tác tư pháp đối với NCTT.
Theo đại diện UNICEF, hoàn thiện pháp luật mới chỉ là bước khởi đầu, quan trọng hơn là đưa các quy định tiến bộ vào thực tiễn. Điều này đòi hỏi sự thay đổi về nhận thức và chuyên môn của đội ngũ thực thi pháp luật, trong đó luật sư và trợ giúp viên pháp lý đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm lợi ích tốt nhất cho NCTT.
Chương trình tập huấn lần này được thiết kế theo hướng chuyên sâu, tập trung vào đội ngũ nòng cốt của Hội Luật gia Việt Nam, kết hợp giữa lý thuyết và các bằng chứng khoa học về tâm lý, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách tiếp cận phù hợp trong xử lý các vụ việc liên quan đến NCTT.
UNICEF cũng cam kết tiếp tục đồng hành, hỗ trợ nâng cao năng lực, thí điểm các mô hình tư vấn và cung cấp dịch vụ pháp lý chuyên sâu cho trẻ em thông qua hệ thống của Hội Luật gia Việt Nam.
Tư pháp thân thiện, chìa khóa bảo vệ quyền trẻ em
Tại lớp tập huấn, PGS.TS Phan Thị Lan Hương (Trường Đại học Luật Hà Nội) nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng hệ thống tư pháp riêng cho NCTT, thay vì áp dụng cách tiếp cận như với người trưởng thành.
Theo bà, các hệ thống tư pháp hiện nay chủ yếu được thiết kế nhằm trấn áp tội phạm nên thường thiếu tính thân thiện, trong khi trẻ em lại dễ bị tổn thương và sợ hãi khi tiếp xúc với cơ quan công quyền. Nếu quy trình tố tụng mang tính đối kháng, thiếu cảm thông, NCTT sẽ khó tham gia, khó bày tỏ ý kiến, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền được lắng nghe và tham gia của các em.
PGS.TS Phan Thị Lan Hương, giảng viên của lớp tập huấn.
Bên cạnh yếu tố "thân thiện", tư pháp đối với NCTT cần bảo đảm "trách nhiệm giới", tức là không định kiến, không phân biệt đối xử. Thực tế cho thấy nhiều rào cản vẫn tồn tại, như thiếu cán bộ nữ, điều kiện cơ sở vật chất hạn chế, hay định kiến xã hội đối với nạn nhân là trẻ em gái trong các vụ xâm hại.
Việc xây dựng Luật Tư pháp người chưa thành niên của Việt Nam dựa trên các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em, với hai tiêu chí cốt lõi: thân thiện và đáp ứng giới. Những yếu tố này được thể hiện không chỉ trong quy định pháp luật mà còn ở môi trường tố tụng, như mô hình tòa án thân thiện, cách bố trí phòng xử, cách tiếp cận của cán bộ thực thi pháp luật.
Không khí lớp học sôi nổi nhờ việc lồng ghép các cuộc thi, thảo luận.
PGS.TS Phan Thị Lan Hương cũng chỉ ra rằng NCTT là nhóm dễ bị tổn thương, thường bị kỳ thị khi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, các em có khả năng nhận thức chưa đầy đủ, hành vi mang tính bộc phát và đặc biệt có khả năng sửa chữa sai lầm cao hơn người trưởng thành. Vì vậy, các biện pháp xử lý mang tính giáo dục, phục hồi trong cộng đồng thường hiệu quả hơn so với cách ly, giam giữ.
Một ví dụ thực tiễn được nêu là trường hợp một em 13 tuổi tại Đồng Tháp phạm tội nghiêm trọng nhưng không bị đưa vào trường giáo dưỡng, mà được giao cho gia đình quản lý và tiếp tục đi học. Sau 5 năm, em đã trưởng thành tích cực. Điều này cho thấy hiệu quả của cách tiếp cận chuyển hướng, đặt lợi ích lâu dài của NCTT lên trên yếu tố trừng phạt.
Các đại biểu tích cực tham gia hỏi - đáp, tạo nên sự tương tác liên tục.
Theo bà, xây dựng hệ thống tư pháp thân thiện, nhân văn, có trách nhiệm giới không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của NCTT, giúp các em có cơ hội phục hồi và tái hòa nhập xã hội.
Tại lớp tập huấn, các nội dung được truyền đạt bao gồm tổng quan về Luật Tư pháp người chưa thành niên; các nguyên tắc cơ bản của tư pháp đối với NCTT; nhận diện những quan niệm sai lầm trong xử lý vụ việc, đặc biệt là các vụ bạo lực, xâm hại tình dục; cũng như các biện pháp bảo vệ, hỗ trợ NCTT trong quá trình tố tụng.
Lớp tập huấn được thiết kế sinh động với các phần thảo luận, hỏi – đáp, trò chơi tương tác, tạo không khí học tập sôi nổi, góp phần nâng cao hiệu quả tiếp thu và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của các học viên.
