Từ chủ trương đúng đắn đến năng lực thực tế
Đại hội XIV của Đảng diễn ra vào thời điểm dư địa tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và gia công lắp ráp đang thu hẹp nhanh chóng. Theo nhận định của các chuyên gia, nếu không tạo được những đột phá thực chất về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, Việt Nam sẽ rất khó vượt qua “ngưỡng thu nhập trung bình”, bất chấp những thành tựu đã đạt được trong nhiều năm qua.
Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TƯ (tháng 12/2024), xác định chuyển đổi số, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo là ba mũi nhọn đột phá, đã đánh dấu bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển. Lần đầu tiên, khoa học - công nghệ và công nghệ cao được đặt đúng vị trí là nền tảng cốt lõi của mô hình tăng trưởng mới, thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ như trước đây.
Cùng với đó, Nghị quyết số 71-NQ/TƯ tiếp tục khẳng định giáo dục đại học là quốc sách hàng đầu, đồng thời xác lập rõ vai trò trung tâm của các trường đại học, viện nghiên cứu và đội ngũ nhà khoa học trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Những quyết sách này được đánh giá là thể hiện tầm nhìn dài hạn, sự chủ động và nhạy bén của Đảng, Nhà nước trước những biến động nhanh chóng và khó lường của tình hình thế giới.
Hệ thống chính sách về khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và nguồn nhân lực chất lượng cao đang từng bước được hoàn thiện theo hướng đồng bộ. Việc ban hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Luật Giáo dục đại học cùng nhiều luật, nghị định liên quan trong năm 2025 đã tạo chuyển biến quan trọng trong việc tháo gỡ các rào cản về cơ chế quản lý, tài chính và tự chủ, đồng thời mở rộng không gian liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.
Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng thách thức cốt lõi hiện nay không nằm ở số lượng chủ trương, chính sách, mà ở khả năng chuyển hóa các định hướng đó thành năng lực thực tế của nền kinh tế. Nếu khoa học – công nghệ và giáo dục đại học vẫn bị nhìn nhận chủ yếu như một khoản chi, thay vì là đầu tư chiến lược cho tương lai, thì rất khó tạo ra những đột phá mang tính nền tảng và bền vững.
Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng truyền thống ngày càng thu hẹp, Việt Nam được cho là cần đưa ra những lựa chọn phát triển mang tính quyết đoán hơn, tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực then chốt, các công nghệ chiến lược và đội ngũ nhân lực thực sự xuất sắc, thay vì đầu tư dàn trải, bình quân. Đây không chỉ là bài toán phân bổ nguồn lực, mà còn là phép thử đối với bản lĩnh cải cách và tầm nhìn phát triển trong giai đoạn tới.
Giáo dục đại học trong hệ thống động lực phát triển mới
Từ nhận thức mới và tư duy phát triển được xác lập tại Đại hội XIV, giáo dục đại học được đặt vào vị trí trung tâm trong hệ thống động lực phát triển của đất nước. Không chỉ dừng lại ở việc khẳng định giáo dục là quốc sách hàng đầu, Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, nâng cao chất lượng thực chất của giáo dục – đào tạo, đặc biệt là giáo dục đại học và đào tạo nguồn nhân lực khoa học – công nghệ.
Trong mô hình phát triển mới, giáo dục đại học được nhìn nhận không chỉ thực hiện chức năng đào tạo nhân lực cho thị trường lao động, mà còn giữ vai trò dẫn dắt đổi mới, kiến tạo năng lực phát triển dài hạn, hình thành đội ngũ nhân tài, trí thức và chuyên gia có khả năng làm chủ tri thức, công nghệ và sáng tạo. Theo đó, giáo dục đại học không chỉ là lĩnh vực phục vụ phát triển, mà là lĩnh vực trực tiếp dẫn dắt phát triển, góp phần xây dựng năng lực cạnh tranh và năng lực tự chủ của quốc gia.
Đáng chú ý, tư duy mới về quản trị phát triển và phương thức lãnh đạo được Đại hội XIV nhấn mạnh đã tạo cơ sở chính trị quan trọng cho việc thúc đẩy tự chủ đại học gắn với trách nhiệm giải trình, minh bạch, kỷ luật và kỷ cương. Đổi mới mô hình quản trị đại học theo hướng hiện đại, hiệu quả, lấy chất lượng đào tạo và hiệu quả nghiên cứu làm thước đo chủ yếu được xem là điều kiện tiên quyết để các cơ sở giáo dục đại học phát huy đầy đủ vai trò là trung tâm tri thức, trung tâm đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Từ góc nhìn của các cơ sở đào tạo kỹ thuật và công nghệ, các đại học kỹ thuật trọng điểm được xác định giữ vai trò nòng cốt trong việc hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV. Đây không chỉ là nơi đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhà khoa học cho đất nước, mà còn là hạt nhân hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, các sản phẩm khoa học - công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, phục vụ trực tiếp cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Trong giai đoạn phát triển mới, các đại học kỹ thuật trọng điểm cần tập trung vào ba trụ cột chính: đào tạo nguồn nhân lực khoa học – công nghệ chất lượng cao cho các lĩnh vực then chốt; phát triển năng lực nghiên cứu và làm chủ các công nghệ chiến lược; đồng thời thúc đẩy mối liên kết chặt chẽ giữa nhà trường với doanh nghiệp và thị trường. Hoạt động nghiên cứu khoa học không chỉ hướng tới công bố quốc tế, mà cần tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và các giải pháp có khả năng ứng dụng, chuyển giao, qua đó góp phần trực tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh và năng lực tự chủ của nền kinh tế.
Bên cạnh đó, giáo dục đại học còn được đặt kỳ vọng thực hiện tốt vai trò bồi dưỡng con người phát triển toàn diện, kết hợp hài hòa giữa năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần phụng sự đất nước. Theo tinh thần lấy con người làm trung tâm của Đại hội XIV, đại học không chỉ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, mà còn góp phần hình thành đội ngũ trí thức có khát vọng cống hiến, có trách nhiệm xã hội và đủ bản lĩnh để dẫn dắt sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Điều mà đội ngũ trí thức và đông đảo người dân kỳ vọng ở Đại hội XIV của Đảng là một cú hích đủ mạnh để khoa học - công nghệ thực sự trở thành động lực trung tâm của phát triển. Khoa học - công nghệ, suy cho cùng, phải hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và củng cố vững chắc năng lực tự chủ của quốc gia. Đại hội XIV, trong ý nghĩa đó, được xem là thời điểm quan trọng để biến những trăn trở thành hành động cụ thể, đưa trí tuệ Việt Nam thực sự trở thành trụ cột của nền kinh tế.
