Ảnh: Oleksiy Yeshtokyn.
Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 15/6/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Mỹ và Iran đã đạt được một thỏa thuận bước đầu, đồng thời tuyên bố eo biển Hormuz được mở cửa trở lại và tàu thuyền có thể lưu thông qua khu vực này mà không phải chịu bất kỳ khoản phí nào.
Tuy nhiên, dữ liệu theo dõi hải trình cho thấy các hãng vận tải biển lớn như Maersk vẫn chưa nối lại hoạt động qua tuyến đường biển chiến lược này.
Theo các nhà quan sát, nhiều doanh nghiệp vận tải vẫn thận trọng trước những rủi ro an ninh còn tồn tại cũng như tính bền vững của thỏa thuận sơ bộ giữa Washington và Tehran.
Một số nguồn tin trong ngành nhận định tác động của thỏa thuận đối với vận tải biển quốc tế sẽ phụ thuộc đáng kể vào các quyết định nới lỏng hoặc dỡ bỏ lệnh trừng phạt của Mỹ, cũng như tiến độ triển khai các hoạt động rà phá thủy lôi trong khu vực.
Trước đó, chính phủ Mỹ và Iran đã công bố những nội dung chính của thỏa thuận bước đầu, trong đó hai bên nhất trí dành 60 ngày để đàm phán các điều khoản cốt lõi của một thỏa thuận dài hạn, bao gồm các vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran.
Dù hoan nghênh những tín hiệu tích cực từ tiến trình ngoại giao, các doanh nghiệp vận tải biển cho rằng còn quá sớm để đánh giá đầy đủ tác động của thỏa thuận đối với hoạt động hàng hải trong khu vực.
Theo kế hoạch, đại diện Mỹ và Iran sẽ ký văn bản thỏa thuận tại Thụy Sĩ vào ngày 18/6 nhằm chấm dứt xung đột và chính thức khôi phục hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz.
Tuyến hàng hải trọng yếu này gần như bị tê liệt kể từ sau các cuộc không kích nhằm vào Iran do Mỹ và Israel tiến hành vào cuối tháng 2/2026.
Trước khi xung đột giữa Mỹ và Iran bùng phát, eo biển Hormuz là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, với lưu lượng khoảng 12 -140 lượt tàu mỗi ngày. Trong số này, hơn một nửa là tàu chở dầu, vận chuyển tổng cộng khoảng 20 triệu thùng dầu thô mỗi ngày.
Sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran, Tehran đã nhanh chóng áp đặt các biện pháp phong tỏa đối với eo biển Hormuz. Vài tuần sau đó, quân đội Mỹ cũng triển khai các biện pháp hạn chế hoạt động tại các cảng của Iran trong khu vực, khiến hoạt động hàng hải qua vùng Vịnh bị gián đoạn nghiêm trọng.
Theo dữ liệu theo dõi hải trình, trong ba ngày kể từ khi thỏa thuận bước đầu giữa Mỹ và Iran được công bố hôm 15/6, chỉ có bảy tàu đi qua eo biển Hormuz, trong đó có một số tàu chở dầu của Iran.
Trong khi đó, hơn 550 tàu vẫn đang neo đậu hoặc chờ di chuyển trong khu vực Vịnh Ả Rập, cho thấy hoạt động vận tải biển vẫn chưa trở lại trạng thái bình thường.
Mặc dù Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng eo biển Hormuz đã được “mở cửa tự do”, các quan chức Iran vẫn khẳng định mọi tàu thuyền qua lại khu vực này phải phối hợp với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và di chuyển gần vùng duyên hải Iran.
Những tuần gần đây, các cuộc đối đầu quân sự với quy mô chưa từng có tại vùng Vịnh đã làm gia tăng lo ngại về an ninh hàng hải trên eo biển Hormuz. Cả Mỹ và Iran đều bị cáo buộc hoặc tuyên bố đã thực hiện các hoạt động quân sự nhằm vào tàu thương mại trong khu vực.
Theo các nguồn tin được công bố trong tuần qua, quân đội Mỹ đã tấn công ít nhất ba tàu thương mại, khiến ba thủy thủ người Ấn Độ thiệt mạng.
Trong khi đó, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) ngày 14/6 cho biết lực lượng này đã điều hướng 142 tàu thương mại thông qua khu vực phong tỏa và vô hiệu hóa 9 tàu không tuân thủ yêu cầu kiểm soát.
Ông Haider Anjum, nhà phân tích tại ngân hàng Jyske Bank (Đan Mạch), nhận định rằng việc bình thường hóa hoạt động hàng hải đòi hỏi nhiều hơn một thỏa thuận chính trị. Theo ông, dữ liệu hiện nay cho thấy hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz vẫn chưa có sự cải thiện đáng kể.
“Các chủ tàu và doanh nghiệp bảo hiểm cần thấy môi trường an ninh ổn định được duy trì trong thời gian dài trước khi đánh giá rủi ro đã giảm xuống mức chấp nhận được”, ông Anjum nói, đồng thời cho rằng quá trình này có thể kéo dài nhiều tháng.
Tương tự Maersk, các tập đoàn vận tải biển Wallenius Wilhelmsen (Na Uy) và Mitsui OSK Lines (Nhật Bản) cảnh báo quá trình khôi phục hoạt động hàng hải về mức trước xung đột có thể kéo dài. Trong khi đó, hãng vận tải container Hapag-Lloyd (Đức) cho biết họ kỳ vọng sẽ nối lại hoạt động qua eo biển Hormuz ngay trong tuần này.
Bà Winsome Wang, phụ trách khu vực Trung Quốc Đại lục của công ty dữ liệu hàng hải Veson Nautical, nhận định rằng ngay cả khi thỏa thuận Mỹ - Iran được triển khai, các hãng vận tải lớn khó có thể lập tức coi eo biển Hormuz là tuyến hàng hải thông thường.
Theo bà, quyết định này sẽ phụ thuộc vào tình hình an ninh thực tế, tiến độ rà phá thủy lôi, chi phí bảo hiểm và mức độ tin tưởng của các chủ tàu, ngân hàng và doanh nghiệp bảo hiểm.
“Khả năng cao ngành vận tải biển sẽ lựa chọn lộ trình khôi phục thận trọng, thay vì nhanh chóng trở lại trạng thái bình thường”, bà Wang cho biết.
Nguy cơ thủy lôi tiếp tục là một trong những trở ngại lớn đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Sau khi xung đột bùng phát, Iran từng tuyên bố có thể triển khai thủy lôi trong khu vực và công bố các tuyến hàng hải được cho là an toàn, song đến nay vẫn chưa có xác nhận độc lập về việc thủy lôi đã thực sự được gài hay chưa.
Chính phủ Mỹ đã công nhận các rủi ro về mìn trong vùng biển này và ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng đã khẳng định Iran đã "gài mìn tại nhiều vị trí trên eo biển Hormuz".
Mặc dù sự tồn tại của mìn trong khu vực là không chắc chắn, chỉ riêng khả năng chúng đã được cài đặt cũng đủ để ngăn chặn hoạt động hàng hải, vì không có công ty bảo hiểm nào sẵn sàng ký hợp đồng với các tàu chấp nhận những rủi ro đó.
Ông Haider Anjum, nhà phân tích tại Jyske Bank, cho biết phí bảo hiểm đã giảm đáng kể so với giai đoạn cao điểm của xung đột nhưng vẫn ở mức cao. Theo ông, mức phí đã tăng từ khoảng 0,25% giá trị tàu trước chiến tranh lên 5% vào thời điểm căng thẳng nhất và hiện dao động từ 1% đến 3%.
Ông nhận định rủi ro tại eo biển Hormuz hiện không còn tập trung vào nguy cơ phong tỏa hoàn toàn mà đã chuyển sang một môi trường an ninh phức tạp hơn, với các mối đe dọa từ thủy lôi, tên lửa và những hạn chế về bảo hiểm.
Quang Minh (Theo: SCMP, Al Jazeera)
